بازتولید فضای شهری بر مبنای گفتمان زنان در خیابان لاله زار تهران (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
بیان مسئله: فضای شهری پدیده ای اجتماعی، تاریخی و چندلایه است که در تعامل مداوم نیروهای قدرت، سیاست و سرمایه شکل می گیرد و در گذر زمان بازتولید می شود. این بازتولید نه تنها به واسطه تحولات ساختاری، بلکه در دل کنش های روزمره، تجربه های زیسته و گفتمان های اجتماعی صورت می گیرد. در این میان، گفتمان زنان به عنوان یکی از نیروهای کمتر دیده شده، نقشی معنادار در بازتعریف مرزهای خصوصی-عمومی و بازسازی حافظه جمعی دارد. با این حال، این گفتمان به ویژه در تحلیل فضاهای تاریخی شهرهای ایران کمتر توجه شده است. بنابراین مقاله عاملیت گفتمان زنان را در بستر این نیروها و کنشگری فضایی در خیابان لاله زار تهران به چالش می کشد. هدف پژوهش: پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل بازتولید فضای شهری برمبنای گفتمانی مشخص، خیابان لاله زار را به عنوان یکی از خیابان های تاریخی- فرهنگی پایتخت در سه دوره تاریخی در کانون تحلیل قرارداده است. روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و گفتمان محور انجام شده و از روش تحلیل محتوای استقرایی برای بررسی داده ها بهره گرفته است. داده ها از منابع نوشتاری، دیداری و شنیداری در خصوص سه دوره کلی قاجار، پهلوی، جمهوری اسلامی استخراج شده اند. چارچوب نظری پژوهش بر بررسی سازوکارهای مؤثر در بازتولید فضای شهری استوار بوده و از مفاهیم کنشگری، عاملیت و منش فضایی برای تحلیل گفتمان زنان استفاده شده است. نتیجه گیری: کنشگری زنان در خیابان لاله زار را می توان بخشی از فرایند بازتولید تاریخی فضای شهری دانست که در تعامل پیچیده با مناسبات قدرت، سیاست و سرمایه شکل گرفته است. این کنشگری در ادوار مختلف، از «تماشاچی» به «تماشایی» تا فرصت «بازیگری» در قالب گفتمان های متنوعی همچون حضور انزوایی- انفعالی، نمادین- مصرفی و غیرنمادین- مشارکتی بازنمایی شده است. رفتارهای روزمره، نقش های اجتماعی، الگوهای حضور - غیاب و مشارکت زنان در عرصه خیابان، نه تنها در تحول معانی فضایی و مرزبندی های خصوصی-عمومی مؤثر بوده، بلکه در شکل گیری حافظه جمعی و سازمان یابی فضایی لاله زار نیز نقش داشته است.Reproduction of Urban Space Based on Women’s Discourse in Lalehzar Street, Tehran
Problem statement: urban space is a social, historical, and multi-layered phenomenon, continuously shaped and reproduced over time through the persistent interaction of power, politics, and capital. This reproduction occurs not only through structural transformations but also within the heart of everyday actions, lived experiences, and social discourses. Within this framework, women’s discourse -as a frequently overlooked force- plays a significant role in redefining private-public boundaries and reconstructing collective memory. Nevertheless, this discourse has remained largely marginalized, particularly in the spatial analysis of historical urban areas in Iranian cities. This study thus examines the agency of women’s discourse within the context of these forces and spatial activism on Lalehzar Street in Tehran. Research objective: The present study aims to investigate the role of women’s discourse in the reproduction of urban space, focusing on Tehran’s Lalehzar Street as one of the capital’s most prominent historical and cultural arteries. As a stage for the interactions and confrontation of social forces, as well as a platform for women’s presence and activism across various historical periods, Lalehzar reveals the process of spatial rearrangement through a gendered lens. Research method: This study adopts a qualitative, discourse-oriented approach, employing inductive content analysis to examine the gathered data. The data were extracted from diverse written, visual, and oral sources covering three distinct historical periods: the Qajar era, the Pahlavi era, and the Islamic Republic period. The theoretical framework of this research is grounded in the mechanisms of urban space reproduction, utilizing the concepts of activism, agency, and spatial peripheral-central to analyze women’s discourse. Conclusion: women’s activism in Lalehzar Street can be understood as an integral part of the historical reproduction of urban space, shaped through a complex interplay with relations of power, politics, and capital. Across different eras, this activism has evolved from the “spectator” to the “spectacle” and eventually to the “actress”, represented through diverse discursive formulations such as passive-symbolic presence, consumption, isolation, and participation. The everyday behaviors, social roles, patterns of presence and absence, and women’s participation in the street sphere have not only influenced the transformation of spatial meanings and the redrawing of private-public boundaries but have also played a decisive role in the formation of collective memory and the spatial organization of Lalehzar.
تبلیغات
