نقش درآمد بازاری، مالیات ها و یارانه ها در نابرابری درآمد در اقتصاد ایران: تحلیل داده های خرد (1390-1402) (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقدمه و اهداف: مالیات ها و یارانه ها به عنوان دو ابزار اصلی سیاستی دولت می توانند تأثیری بسزا در کاهش سطح نابرابری درآمد ایفا نمایند. ازیک سو، مالیات ها منابع لازم برای تأمین یارانه ها و برنامه های اجتماعی را فراهم می کنند و ازسوی دیگر، یارانه ها به توزیع عادلانه تر این منابع در جامعه کمک می کنند. این چرخه مالیاتی-یارانه ای نه تنها به کاهش نابرابری های درآمدی کمک می کند، بلکه با بهبود شرایط زندگی گروه های کم درآمد، افزایش مشارکت اقتصادی و اجتماعی آنها را نیز رقم می زند؛ ازاین رو برای سیاستمداران بسیار حائز اهمیت است که بدانند اصلاحات واقعیِ مدنظر آنها در نتیجه اعمال سیاست های مالیاتی و یا یارانه ای اتفاق افتاده یا خیر و نیز اعمال یک سیاست بالقوه در حوزه مالیات یا یارانه چه نتایج توزیعی در آینده به دنبال خواهد داشت. این پژوهش با هدف واکاوی کمّی سازوکارهای تعیین کننده نابرابری درآمدی در اقتصاد ایران، به تحلیل سه عامل «درآمدهای بازاری اولیه»، «مالیات ها» و «یارانه ها» می پردازد. با وجود مطالعات پیشین در سطح کلان، خلأ یک تحلیل خُردنگر مبتنی بر داده های خانوار احساس می شد. این مقاله با استفاده از داده های خام بودجه خانوار مرکز آمار ایران در بازه زمانی 1390 تا 1402، در پی آن است تا میزان اثربخشی سیستم مالیات/یارانه موجود در کاهش یا تشدید نابرابری را بسنجد. هدف نهایی، ارائه شواهدی تجربی برای هدایت سیاست های بازتوزیعی بهینه در جهت کاهش کارآمد نابرابری و پاسخ به این پرسش محوری است که کدام یک از این اهرم ها، نقشی تعیین کننده تر در تحولات نابرابری در ایران دهه اخیر داشته است. روش پژوهش: این پژوهش در چهارچوب داده های طرح هزینه درآمد خانوار (1390-1402)، که توسط مرکز آمار ایران انجام می شود، صورت گرفته است. به منظور حذف اثر تعداد افراد خانوار در درآمد خانوار و فراهم آمدن امکان مقایسه خانوارها با یکدیگر، از شاخص هم ارزی تقسیم درآمد خانوار بر تعداد اعضای آن استفاده شد تا «درآمد خانوار معادل فرد» به دست آمده و امکان مقایسه خانوارها فراهم آید. سپس برای مشخص شدن سهم هریک از این منابع درآمدی از نابرابری درآمد سرانه خانوار -که در این پژوهش با شاخص ضریب جینی اندازه گیری شده است- از تجزیه عاملی به روشی که توسط لرمن و ییتزاکی (1985) پیشنهاد شده، استفاده شده است. این روش ضریب جینی تعمیم یافته را به شکلی بازنویسی می نماید که برحسب منابع مختلف درآمدی ( l ) قابل تجزیه باشد که در رابطه 1 قابل مشاهده است. همچنین کشش نابرابری هر منبع درآمدی نیز در این روش محاسبه می شود که میزان حساسیت نابرابری کل (ضریب جینی درآمد کل) را نسبت به افزایش یک درصدی درآمد در هر یک از منابع درآمدی مورد بحث نشان می دهد. برای پیاده سازی روش یادشده، از الگوریتم های مبتنی حلقه های محاسباتی، دستورات محاسبه کوواریانس و همچنین توابع توزیع تجمعی استفاده شده است تا مقادیر S l ، G l و R l برای هر سال و هر منبع درآمدی به دست آید. باید توجه داشت که تجزیه عاملی ارائه شده در این پژوهش، یک تجزیه ایستا و مقطعی از ضریب جینی درآمد است و بدین مسئله می پردازد که الگوی یک منبع درآمدی مثلاً مالیات ها یا یارانه ها در یک سال مشخص، چه اثری بر نابرابری اندازه گیری شده (توسط ضریب جینی) برای آن سال داشته است. نتایج: نتایج تجزیه عاملی ضریب جینی طی سال های 1390 تا 1402 در جدول 1 و بیان نموداری درصد سهم هریک از سه منبع درآمدی از ضریب جینی کل نیز در نمودار 1 قرار داده شده است. مقادیر یا درصدهای مثبت برای هر کدام از منابع درآمدی تجزیه شده در جدول 1/نمودار 1 نشان دهنده این است که آن منبع درآمدی به همان اندازه در بیشتر کردن نابرابری ها (به تعبیر دیگر افزایش ضریب جینی) نقش و سهم داشته و مقادیر منفی نیز بیانگر این است که آن منبع اثر بازتوزیعی داشته و توانسته به همان اندازه از شدت نابرابری ها بکاهد و ضریب جینی درآمد کل را کاهش دهد. جدول 1. نتایج تجزیه وزنی ضریب جینی درآمد سرانه در نرم افزار استاتا برای سال های 1390-1402 منبع درآمدی سال سهم نابرابری های منبع درآمدی از نابرابری کل کشش منبع درآمدی سال سهم نابرابری های منبع درآمدی از نابرابری کل کشش منبع درآمدی سال سهم نابرابری های منبع درآمدی از نابرابری کل کشش منبع درآمدی درآمد بازاری یارانه ها مالیات ها نمودار 1. درصد سهم درآمد بازاری، یارانه و مالیات از ضریب جینی درآمد سرانه در سال های 1390-1402 تحلیل نتایج یادشده نشان می دهد که: مثبت بودن سهم یارانه چند سال ابتدایی دوره (90 تا 93) نشان می دهد که در این سال ها توزیع پرداخت یارانه به نحوی بوده که نابرابری های موجود در درآمد بازاری را تشدید می کرده ولی پس از آن به تدریج با حذف یارانه خانوارهای دهک های بالا و پرداخت هدفمند تر یارانه ها در دهک های پایین این مسئله اصلاح شده است. به طورکلی، روند نزولی سهم یارانه نشان می دهد سیاست ها به تدریج و با شیب کمی در جهت هدفمند شدن پرداخت یارانه ها در جهت منافع طبقات پایین تر درآمدی پیش رفته است. هرچند در مجموع اندازه این اثر بازتوزیعی برای اثرگذاری بر نابرابری های درآمد بازاری بسیار کوچک بوده است. مالیات نیز دارای اثر بازتوزیعی بوده و از نابرابری های درآمد بازاری کاسته است؛ اما این اثر بازتوزیعی نیز بسیار کوچک بوده و نتوانسته آن طورکه باید، اثر کاهشی بر ضریب جینی درآمد سرانه داشته باشد. هرچند نوسانات و رفتار مالیات ها و یارانه ها روند و جهت حرکت ضریب جینی درآمد سرانه را تحت تأثیر قرار داده اما سهم و اثر بازتوزیعی این دو منبع در مقایسه با درآمد بازاری بسیار کمتر بوده است. این امر نشان می دهد شکلِ فعلی پرداخت یارانه ها و اخذ مالیات ها آثار بازتوزیعی مورد انتظار را نداشته و نتوانسته آن طورکه باید از شدت نابرابری های موجود در درآمد بازاری کاسته و ضریب جینی درآمد سرانه را کاهش دهد. نابرابری های درآمد بازاری همواره بیشتر از نابرابری درآمد کل بوده است. به دیگرسخن، اگر اثرات تعدیلی و بازتوزیعی مالیات ها و یارانه ها نبودند، ضریب جینی به مقادیر بالاتری از مقادیر فعلی می رسید. پس از مشخص شدن نقش و اهمیت درآمد بازاری در نابرابری های درآمد کل لازم است خود این درآمد، به منابع درآمدی زیرمجموعه تجزیه شود تا بتوان تحلیل دقیق تر و جامع تری ارائه نمود. درواقع به دنبال پاسخ به این پرسش هستیم که ذیل نابرابری های درآمد بازاری (بدون لحاظ کردن مالیات ها و یارانه ها) کدام بخش سهم و نقش بیشتری دارد. نتایج این تجزیه در نمودار 2 قابل مشاهده است. نمودار 2. درصد سهم درآمدهای غیرشغلی، شغلی مزدوحقوق بگیری بخش های دولتی، خصوصی و تعاونی و شغلی آزاد کشاورزی و غیرکشاورزی از ضریب جینی درآمد بازاری در سال های 1390-1402 نتایج نشان می دهد سهم نابرابری های درآمدهای غیرشغلی از نابرابری های درآمدی بازاری به صورت قابل توجهی بالا است؛ به طور متوسط 4/37 درصد از نابرابری های درآمد بازاری ناشی از نابرابری های موجود در درآمدهای غیرشغلی است. پس از آن و در رتبه بعد نابرابری های درآمدهای مشاغل آزاد غیرکشاورزی قرار دارد که به طور متوسط 23 درصد از نابرابری های درآمد بازاری را توضیح می دهد. نابرابری های درآمدهای مزدوحقوق بگیری بخش دولتی در جایگاه بعد قرار دارد که به طور متوسط 22 درصد از نابرابری های درآمد بازاری ناشی از آن است. بحث و نتیجه گیری: نتایج پژوهش، بینش هایی انتقادی در مورد محدودیت های بازتوزیعی یارانه ها و مالیات ها در نظام کنونی اقتصاد ایران را تقویت می نماید. تجزیه درآمد سرانه به درآمد بازاری، مالیات ها و یارانه ها نشان داد مالیات و یارانه به طور متوسط، به اندازه 6/3 درصد ضریب جینی بر نابرابری های درآمد بازاری اثر داشته است. به دیگرسخن، سهم کوچک ابزارهای سیاست مالی در تعدیل ضریب جینی و نابرابری های موجود در درآمد بازاری، بر یک اثر بازتوزیعی محدود تأکید می کند که نشان می دهد سیاست های مالیِ موجود، به اندازه کافی مترقی یا مؤثر در کاهش نابرابری ها نبوده است. همچنین، نتایج، تسلط ساختاری درآمد بازاری را به عنوان محرک اصلی نابرابری درآمد نشان می دهد. توضیح دهندگی و سهم بالای درآمد بازاری در ایجاد نابرابری درآمد سرانه به این مفهوم مهم اشاره می کند که ریشه های نابرابری در ایران عمدتاً در ساختارهای بازار و قبل از بازار نهفته است تا مداخلات مالی پس از بازار؛ در نهایت تجزیه ضریب جینی درآمد بازاری به طورخاص نشان می دهد بیشترین سهم از نابرابری های درآمد بازاری ناشی از نابرابری های درآمدهای غیرشغلی است و به این نکته توجه داد که روند های میان مدت حاکی از آن است در آینده نزدیک نابرابری های درآمد مزد وحقوق بگیری در بخش خصوصی خواهند بود که اثرگذاری بالایی بر نابرابری درآمد خواهند گذاشت. به دیگرسخن، انباشت ثروت و پویایی های حقوق در بخش خصوصی به طور فزاینده ای شکاف های سنتی حقوق در بخش عمومی را تحت الشعاع قرار خواهند داد.The Role of Market Income, Taxes, and Subsidies in Income Inequality in Iran: A Microdata Analysis (2011-2023)
Extended Abstract Introduction and Objectives: Income inequality has emerged as a critical challenge for many developing economies, including Iran, where disparities in income distribution can have significant socio-economic consequences. In this context, government policies such as taxes and subsidies are central instruments that can influence the degree of inequality within society. Taxes provide the financial resources necessary to fund social programs and subsidies, while subsidies themselves aim to redistribute income more equitably, particularly to support lower-income households. The interplay between these two instruments, commonly referred to as the tax-subsidy cycle, has the potential to reduce income disparities, improve living conditions for vulnerable groups, and enhance their participation in economic and social life. Understanding the effectiveness of these instruments is essential for policymakers, as it informs whether the intended reforms are achieving their redistributive goals and what potential future adjustments could yield in terms of inequality reduction. This study aims to provide a comprehensive, micro-level analysis of the determinants of income inequality in Iran, focusing on three main components: primary market income, taxes, and subsidies. While previous research has largely focused on macro-level data, there is a notable gap in the literature regarding micro-level household analysis. This study utilizes household-level data from the Iranian Household Income and Expenditure Survey (HIES) for the period 2011 to 2023 to evaluate the redistributive impact of the existing tax and subsidy system on income inequality. By dissecting the relative contributions of these income components, the study seeks to provide evidence-based guidance for policy formulation aimed at reducing inequality efficiently and sustainably. Methodology: The analysis relies on raw household survey data from 2011 to 2023 provided by the Statistical Center of Iran. To control for household size and allow for meaningful comparisons across households, the study employs an equivalence scale, dividing total household income by the number of household members to calculate per capita equivalent income. This adjustment ensures that variations in household size do not bias inequality measurements. The study employs the factor decomposition method developed by Lerman and Yitzhaki (1985) to quantify the contribution of each income source to overall income inequality. The generalized Gini coefficient is decomposed according to income sources (l), allowing for a detailed analysis of the distributive role of market income, taxes, and subsidies. Additionally, the elasticity of inequality with respect to each income source is calculated, capturing the sensitivity of total income inequality to a 1% change in each income component. Computational implementation involves iterative algorithms, covariance calculations, and cumulative distribution functions to obtain values of Sl, Gl, and Rl for each year and income source. It is important to note that the factor decomposition performed in this study is cross-sectional for each year, meaning that it evaluates the impact of each income source on measured inequality in a given year. This approach provides insight into the annual redistributive effects of taxes and subsidies, as well as the structural dominance of market income. Results: The decomposition of the Gini coefficient for the period 2011 to 2023 is presented in Table 1 and illustrated in Figure 1. These results highlight the contribution of each income source to overall inequality. Positive values indicate that the income source increases inequality, while negative values reflect a redistributive effect, reducing the Gini coefficient. Table 1 – Decomposition of Per Capita Income Gini (2011–2023) Income Source Year Share of Income Source Inequalities in Total Inequality Year Share of Income Source Inequalities in Total Inequality Year Share of Income Source Inequalities in Total Inequality Market income Subsidies Taxes 2011 0.37 0.009 -0.0132 2016 0.4156 -0.0006 -0.0144 2020 0.42 -0.0014 -0.013 Market income Subsidies Taxes 2012 0.3686 0.0038 -0.0134 2017 0.4164 -0.0024 -0.0141 2021 0.4193 -0.0028 -0.0145 Market income Subsidies Taxes 2013 0.3743 0.0035 -0.0143 2018 0.4285 -0.0011 -0.0144 2022 0.4029 -0.0026 -0.0123 Market income Subsidies Taxes 2014 0.3883 0.001 -0.0143 2019 0.4208 -0.0024 -0.0138 2023 0.397 -0.0063 -0.0146 Market income Subsidies Taxes 2015 0.3939 -0.0008 -0.0146 Figure 1: Percentage share of market income, subsidies and taxesin the Gini coefficient of per capita income in 2011-2023 Analysis of the results indicates that subsidies in the early years (2011-2014) contributed positively to income inequality, suggesting that subsidy distribution during this period exacerbated pre-existing disparities in market income. Subsequent reforms, including the removal of subsidies from higher-income households and targeting of lower-income groups, gradually reduced this effect. The declining contribution of subsidies over time reflects a slow but steady shift towards more targeted and efficient redistribution. However, the overall magnitude of the redistributive effect of subsidies remains limited. Similarly, taxes demonstrate a modest redistributive effect, reducing market income inequality but failing to significantly lower the per capita Gini coefficient. Despite fluctuations in the Gini coefficient due to taxes and subsidies, their overall contribution to reducing inequality is relatively small compared to the dominant role of market income. This finding underscores that the current design and implementation of fiscal policies in Iran do not achieve the expected redistributive outcomes. Market income consistently accounts for the largest share of overall income inequality, indicating that, in the absence of taxes and subsidies, the Gini coefficient would be substantially higher. To gain a more nuanced understanding, market income is further decomposed into sub-components, including non-employment income, self-employment income (both agricultural and non-agricultural), and wages in public and private sectors (Figure 2). Figure 2: Percentage share of non-labor income, wage and salary income in the public, private and cooperative sectors, and agricultural and non-agricultural self-employment income in the Gini coefficient of market income in 2011-2023 The decomposition reveals that non-employment income contributes the most to market income inequality, averaging 37.4% of the total. Non-agricultural self-employment income follows with an average contribution of 23%, and public-sector wages account for 22%. These results indicate that structural characteristics of market income, rather than post-market redistributive policies, are the primary drivers of income disparities in Iran. Discussion and Conclusion: The findings provide critical insights into the limitations of current redistributive policies in Iran. The decomposition of per capita income into market income, taxes, and subsidies demonstrates that these fiscal instruments collectively influence only approximately 3.6% of the Gini coefficient for market income. This modest impact indicates that current fiscal policies exert a limited redistributive effect, highlighting the need for more progressive and effective interventions. Moreover, the structural dominance of market income as a driver of inequality underscores that the roots of income disparities lie primarily in pre-market mechanisms. The disproportionate contribution of non-employment income suggests that income concentration in certain asset classes is a major source of inequality, and mid-term trends suggest that private-sector wage growth will increasingly shape overall income inequality. Wealth accumulation and the dynamics of compensation in the private sector may exacerbate disparities traditionally associated with the public sector, reinforcing structural inequalities. The study contributes to the literature by providing robust micro-level evidence of the limited effectiveness of current tax and subsidy policies in addressing income inequality in Iran. By highlighting the structural underpinnings of inequality and the relatively minor role of fiscal instruments, the research informs policymakers that enhancing the redistributive capacity of taxes and subsidies alone is insufficient. Comprehensive reforms addressing the structural sources of market income disparities are required to achieve meaningful reductions in inequality. In conclusion, while taxes and subsidies have a measurable but limited effect on mitigating income inequality, the dominant influence of market income, particularly non-employment and private-sector wages, emphasizes the need for policies that target structural sources of disparity. Effective redistribution in Iran requires a combination of targeted fiscal interventions and structural economic reforms to reduce inequality sustainably and promote inclusive economic growth.
تبلیغات
