حکومت مندی نئولیبرال-ایدئولوژیک: قدرت گفتمانی و دانشگاه در ایران (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
هدف: این مطالعه با هدف ارائه تحلیلی چندوجهی از سازوکارهای قدرت در نظام آموزش عالی ایران، یک چارچوب نظری چهارسطحی (گفتمانی، ساختاری، شبکه ای، و عاملیتی) را معرفی می کند. با این حال، این مقاله به عنوان یک گام پژوهشی بنیادین، با تمرکز بر سطح گفتمانی، به این پرسش محوری پاسخ می دهد که رژیم حقیقت حاکم بر این نظام، از طریق چه سازوکارهای گفتمانی کلیدی برساخته می شود و پیامدهای آن چیست؟ روش این پژوهش کیفی با استفاده از روش تحلیل گفتمان فوکویی، آرشیو گسترده ای از اسناد کلیدی سیاست گذاری کلان (شامل اسناد راهبردی ملی، آیین نامه های وزارتی، و برنامه های راهبردی دانشگاه های برتر) را در سه لایه باستان شناسی، تبارشناسی و تحلیل اثرات اجتماعی-فرهنگی، مورد واکاوی قرار داده است. یافته ها: تحلیل ها وجود یک منطق حکمرانی پیچیده تحت عنوان حکومت مندی نئولیبرال-ایدئولوژیک را آشکار ساخت. یافته های این پژوهش در سه بُعد اصلی قابل ارائه است: ۱) سازوکارهای برسازنده: این رژیم از طریق سه سازوکار گفتمانی اصلی برساخته می شود: الف) گفتمان سنجش کمّی و متریک محور با منطق نئولیبرالی؛ ب) گفتمان جهت دهی ابزاری و ایدئولوژیک علم با منطق کنترل دولتی؛ و ج) گفتمان کنترل و انضباط که مرزهای حقیقت را معین می کند. ۲) معماری قدرت: این سازوکارها در یک معماری منسجم و چهارلایه (ایدئولوژیک، ساختاری، عملکردی، و انضباطی) عمل می کنند که به کل نظام انسجام و پایداری می بخشد. ۳) پیامدها: حاکمیت این رژیم، سه پیامد کلیدی به همراه دارد: الف) برساختن سوژه دانشگاهی مطلوب به عنوان یک هویت دوگانه (کارآفرین و در عین حال متعهد) ؛ ب) بازتعریف دانش معتبر و غلبه امر کاربردی بر امر انتقادی؛ و ج) دگرگونی مأموریت دانشگاه به سوی یک نهاد اقتصادی. نتیجه گیری: این پژوهش نتیجه می گیرد که هرگونه اصلاح معنادار در آموزش عالی ایران، مستلزم بازاندیشی انتقادی در مدل حکومت مندی حاکم و سازوکارهای برسازنده آن است. بر این اساس، پیشنهادهایی چون بازنگری در نظام های ارزیابی کمّی، حمایت هدفمند از علوم انسانی انتقادی، و بازتعریف مأموریت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه، برای حرکت به سوی نظامی پویاتر و عادلانه تر، ضروری به نظر می رسد.Neoliberal-Ideological Governmentality: Discursive Power and the University in Iran
Objective: This study introduces a four-level theoretical framework (discursive, structural, network, and agential) to provide a multi-layered analysis of power mechanisms within the Iranian higher education system. However, as a foundational study, this article concentrates on the discursive level to answer the core research question: what are key discursive mechanisms that construct the ruling "regime of truth", and what are the consequences of this regime?
Method: This qualitative research employs Foucauldian discourse analysis to examine an extensive "archive" of key macro-policy documents (including national strategic plans, ministerial bylaws, and the strategic plans of leading universities). The analysis was conducted in three layers: archaeology, genealogy, and the analysis of socio-cultural effects.
Results: The analysis reveals a complex logic of governance, termed "Neoliberal-Ideological Governmentality." The findings are presented in three main dimensions: (1) Constitutive Mechanisms: This regime is constructed through three primary discursive mechanisms: a) a "discourse of quantitative and metric-based assessment" with a neoliberal logic; b) a "discourse of instrumental and ideological steering of science" with a state-control logic; and c) a "discourse of control and discipline" that defines the boundaries of truth. (2) Architecture of Power: These mechanisms operate within a coherent, four-layered architecture (ideological, structural, functional, and disciplinary) that provides the entire system with coherence and stability. (3) Consequences: The dominance of this regime yields three key consequences: a) the construction of a paradoxical "ideal academic subject" (simultaneously entrepreneurial and compliant); b) the redefinition of "valid knowledge," marked by the dominance of applied knowledge over critical inquiry; and c) the transformation of the university's mission towards that of an economic institution.
Conclusion: The study concludes that any meaningful reform in Iranian higher education requires a critical rethinking of the dominant model of governmentality and its constitutive mechanisms. Accordingly, recommendations such as revising quantitative evaluation systems, providing targeted support for the critical humanities, and redefining the university's cultural and social mission are deemed essential for moving toward a more dynamic and equitable system.
تبلیغات
