مقـدمـه
امروزه بازگشت به‌بیسوادی یکی ازدغدغه‌های دست‌اندرکاران سوادآموزی کشورمان‌بوده‌است.طی بررسی های‌انجام شده درنهضت سوادآموزی ایران ، ملاحظه شده‌است که‌میل و رغبت به ادامة تحصیل پس از پایان دورة تکمیلی دربزرگسالان به‌شدّت کاهش می یابد.این‌امر دلایل مختلفی دارد که‌ازآن جمله می توان به‌ویژگیهای شخصیّتی فردبزرگسال و همچنین برنامه های آموزشی ، مسائل ‌اجتماعی جامعه‌وکتابخانه های عمومی شهری و روستایی اشاره کرد .
مجموعة ‌این‌دلایل،تبعات مشخصی را به دنبال دارد که یکی ازمهمّترین آنها بازگشت به‌بیسوادی و مواجه شدن با پدیدةبی سوادی مجدداست که‌این خود تهدید جدّی ‌است؛ زیرا اوّلاًبخش گسترده‌ای‌ازافراد ذینفع درسوادآموزی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، ثانیاً باعث هدررفتن هزینه‌ها وتحمّل مشکلاتی می شود که بزرگسال برای آموختن صرف کرده‌است‌وثالثاً بزرگسال رانسبت به یادگیری کم انگیزه‌تر می‌نماید؛درحالی که‌اگر سوادآموخته‌شده به‌عنوان یک مهارت حفظ ، تقویّت و تثبیت شود بزرگسال می تواندازآموخته های خود نتایج عملی را به‌دست‌آورد وبه‌وسیلة‌آن کیفیّت زندگی خود را درجنبه‌های مختلف بهبود بخشد. این بهبود بخشی سرآغاز تحوّلاتی بسیار قابل توجّه در جامعة ما خواهد شد؛ بنابراین‌ ارزش تحقیق،پژوهش و سرمایه گذاری در زمینة طراحی ، اجرا و ارزشیابی فرایند یاددهی - یادگیری برای بزرگسالان سوادآموخته را خواهد داشت. باتوجّه ‌به ‌پیشرفت‌های ‌فناوری‌ اطّلاعات بازهم به شیوه های نوین آموزشی و راهبردی جدیدآموزشی نیاز داریم تا بتوانیم به نتایج مطلوب تری دست یابیم.
از سوی دیگر چون تقریباً تمام برداشتهایی که از دیدگاه « ساختن گرایی‌» دریافت می شود به‌ درگیر کردن یادگیرنده در فعّالیّتهایی که در زندگی واقعی با آن مواجه ‌می‌شود اهمیّت می‌دهد؛بنابراین روش آموزش اعم‌از رسمی و غیر رسمی باید مبتنی بر درگیری یادگیرنده باآن چیزی باشد که درزندگی واقعی ‌او وجود دارد.
در آموزش پس ازسوادآموزی یادگیرندة بزرگسال در فرایند یاددهی -  یادگیری است که مراحلی از پختگی و تجربه اندوزی را در طول عمر خود سپری کرده ‌است. در جهت تحقّق اولویّتهای سوادآموزی،توجّه نظام‌آموزش غیررسمی و تقویّت شیوه‌های جدید مانندآموزش از راه‌دوردرنظرگرفته‌است . تقویّت کتابخانه‌های عمومی وآموزش کتابداران نیزموردتأکیداست؛زیرامطالعه یکی از اساسی‌ترین ابزارهای کسب اطّلاعات و آموختن محسوب می‌شود و برنامه‌های آموزشی و تداوم آنها بدون حضور منابع مکتوب باشکست مواجه‌می‌شود.
کتابخانه‌ها درجهت حمایت از امر آموزش و تحقیق،منابع واطّلاعات موردنیاز جامعه‌ رافراهم‌آورده‌وآنهارادردسترس مخاطبان مختلف از جمله نوسوادان قرار می‌دهند؛ بنابراین نظامهای‌آموزشی بدون وجود و حمایت کتابخانه ها دچار مشکل می‌شوند.کتابخانه‌هابه‌ویژه کتابخانه های عمومی با تنوع مواد، منابع و خدمات مختلف می تواند برای دستیابی به‌اهداف توسعة فرهنگی – جتماعی-  اقتصادی درجامعه کمک فراوانی کند؛ زیراتنها مرکز فرهنگی است‌که خودآموزی رابرای همة‌افرادجامعه‌خصوصاً نوسوادان رافراهم می‌سازد .
طبق بیانیة‌یونسکو مهمّترین‌اهدافی که بایددرهستة مرکزی خدمات کتابخانه قرارگیرد ارائةاطلاّعات،سوادآموزی،آموزش وایجاد فرهنگ است؛بنابراین کتابخانه‌های‌ عمومی وظیفة حمایّت و تقویّت از برنامه های سوادآموزی و پس از آن‌ را به‌عهده‌ دارد.درایران با توجّه به گسترش شبکة کتابخانه های عمومی در شهرها و روستاها می‌توان مواد خواندنی مورد نیاز و مناسب برای نوسوادان ‌و کم‌سوادان جامعه‌راازطریق‌آنهافراهم ساخت و به تثبیت مهارت‌های سواد و رسیدن ‌به‌مرز خودآموزی کمک کرد.فعّالیتّ‌های سوادآموزی کتابخانه‌های عمومی باید در جهت همکاری بادیگرارائه دهنده‌گان‌آموزش بزرگسالان بوده  وهدایت شود.
هدف‌ازارائة مقالة ‌حاضرآشنایی بانقش کتابخانه‌های عمومی درسوادآموزی و مشارکت‌ آنهاباسایرمراکزدرارائة خدمات سوادآموزی و چگونگی جلوگیری از بازگشت به‌بی‌سوادی توسط نوسوادان‌است.
بازگشت به بیسـوادی 
چون طول‌دوره‌های مقدّماتی وتکمیلی نهضت در مقایسه بامدّت زمانی که کودکان‌ در دبستان‌هابه‌تحصیل‌اشتغال دارندبسیارکوتاه‌است،همیشه‌این خطر وجود داشته‌ است‌ که‌ نوسوادان پس‌ازمدّت کوتاهی دوباره‌به‌گروه‌بیسوادان بپیوندند.
تحقیقات موردی که‌دربارةرجعت به بیسوادی درکشورانجام شده نشان می‌دهد که‌ مطالب‌آموخته شده پس ازدوسال‌ازاتمام تحصیل دردروس مختلف فراموش شده است؛ مثلاًنوسوادان مدرک گرفته شهراصفهان دو سال پس از فراغت ازتحصیل‌،  9 تا47 درصد مطالب رافراموش کرده بودند.
نوسوادان مدرک گرفته‌رودبار قطران و لواسانات هشت ماه پس ازفراغت از تحصیل درمقطع مقدّماتی،مطالب‌آموخته‌شده‌را23تا73 درصدفراموش کرده بودند.درمقطع تکمیلی نیز64تا67 درصددچارفراموشی شده بودند؛هچنین تحقیق دیگر نشان‌دادکه‌نوسوادان کارنامه گرفته درسراسر ایران حدود 7/46 درصدیابه‌بیسوادی رجعت کرده‌اند یادرآستانة بیسوادی هستند وبر این‌اساس حدود 5/ 36 میلیارداز بودجة کشور عملاًازبین رفته‌است.(12: 13 )
همچنین تحقیق اعلام‌داشته‌است که یکی از راههای اساسی جلوگیری از پدیدة بیسوادی، تهیّةکتابهای غیر درسی و توجّه به محتوای ارائه شده برای آنان است.باتوجّه به دو مورد بالا یعنی انبوه نوسوادانی که همه ساله نهضت به جامعه‌تحویل می‌دهد وبا توجّه به‌احتمال بسیار زیاد رجعت به بیسوادی در این گروه بسیار بزرگ،مسأله‌‌اساسی که باآن روبه‌رو هستیم این است که آیامهارت اندک نوسوادان می تواند از نظر شخصی آنها رادراموری که به خواندن،نوشتن و حساب کردن نیاز دارند یاری برساندواز نظر جمعی نوسوادان بااین مهارت اندک می توانند درتوسعة کشور مؤثّر واقع شوند‌. ( 12 : 13 )
روش‌های ممانعت از بازگشت نوسوادان به دوران بیسوادی
سوادآموزی باید بتواند تواناییها و قابلیّتهای فرد را دراجرای نقش مفید ومؤثّراودرزندگی فردی واجتماعی گسترش دهد؛بنابراین تنها فراگرفتن مقطعی مهارت خواندن،نوشتن و حساب کردن کافی نیست.برای اینکه بزرگسالان نوسواد بتواننداز مهارتهای سوادآموزی در زندگی خوب استفاده کنند و برای کسب خوشبختی ازدنیای گستردة علم ودانش باید اقدامات بعداز سوادآموزی نیز مورد تأکید قرارگیرد وبرنامة جامع،مدوّن و عملی برای این مرحله‌درنظر گرفته شود.
 درنگاه‌اوّل واژة بعد از سوادآموزی چنین القا می کند که کلیّة ابزار و فعّالیّتهایی که به نوسوادان اجازه می دهد تاازمهارتهای خوداستفاده کنندودانش خود راافزایش دهند بعد از سوادآموزی مطرح می شود.تجاربی که ‌دست‌اندرکاران، طراحان وبرنامه‌ریزان مبارزه بابیسوادی در شرایط متفاوت کسب کرده‌اند،این حقیقت را آشکار می سازد که فقط یک شیوة سوادآموزی وجود ندارد،بلکه باتوجّه به متفاوت بودن سوادآموزان ، محتوا،روشها،سازماندهی واهداف کوتاه مدّت، میان مدّت و درازمدّت شیوه‌های سوادآموزی متفاوت است؛امّانکتة مهمّ بررسی میزان پایداری تأثیر سواد درنزدسوادآموزان‌است؛یعنی دوام و بقای سواد در نزد آنان چقدر است و فرد ذینفع بعدازسپری‌شدن زمان چه بخشی ازاین سواد را نگه خواهد داشت وازسوادخودچه‌استفاده‌هایی خواهد کرد؟
باید توجّه داشت که‌این دوام وبقا در گرو فعّالیّتهای بعدازسوادآموزی است‌ودر صورتی که‌این فعّالیّتها به نحو شایسته صورت نپذیرد ، بدون شکّ بازگشت به بیسوادی جدّی ترین خطری است که سوادآموزی و سوادآموزان را تهدید می کند.بازگشت به مرحلة بیسوادی یعنی از دست دادن توانایی خواندن ونوشتن که‌ از فقدان تمرین و تلاشی برای حفظ سطح سواد ناشی می‌شود‌.بازگشت به‌بیسوادی زیانی به مراتب بیشتر و عمیق تراز خود بی سوادی دارد؛ زیرا بزرگسالانی که باصرف هزینه‌های بسیار سنگین و تلاش هزاران مربّی،برنامه‌ریز و آموزشیار به مرحلة نوسوادی می رسند.براثر عدم توجّه و عدم‌استفادة مؤثّر از سواد درامور کار و زندگی مجدداً به مرحلة بی سوادی‌برمی گردند وبه‌خیل عظیم بیسودان می پیوندند.(27 : 105 )درواقع بابه‌هدررفتن کوششهای به‌کاررفته، نوسودانی که کم‌انگیره تر بجای می مانندکه‌ازخود می پرسنداگر همةآنچه ‌به‌دست می‌آید این باشد،پس فایدةاین همه‌تحرّک چیست ؟ بنابراین خطر بازگشت به بیسوادی نه تنها امکانات مالی‌ونیروی‌انسانی را به‌هدر می‌دهد،بلکه پیرامون اهمیّت سوادو سوادآموزی درجامعه‌دیدگاه منفی ایجاد می کند وآن‌راگسترش می‌دهد. اکنون مسأله‌بازگشت به بیسوادی مشکل اصلی کشورهای در حال رشد است .تجربة تلخ آنان نشان داده‌است که عدم برنامه‌ریزی برای تداوم سواد سرانجامی جز بازگشت به بیسوادی وازدست رفتن تلاشها وامکانات گذشته نداشته ‌است؛ بنابراین برای جلوگیری از بازگشت به بیسوادی و تثبیت و تقویّت سواد لازم‌است نوسوادان عملاً تحت پوشش برنامه های ویژه قرار گیرند و امکان تداوم سوادآموزی برای آنان فراهم شود.هرچند تحوّلات سریع در زندگی امروزه‌ ایجاب می کند که هر فرد برای وفق دادن خود با شرایط جدید زندگی تاحدودی به فکر آموزش خود باشد؛امّاارائة برنامه های جدید و منظّم در قالب آموزش غیررسمی ممکن است به‌این فکر کمک کند ودر جلوگیری‌از خطربازگشت به‌بیسوادی سهم به‌سزایی داشته باشد.( 27 : 105 )
در برنامه ریزی برای جلوگیری خطر بازگشت به بیسوادی باید به سه نکتة مهمّ توجّه کرد:
1. تهیّه ‌و تولید موادی که‌نوسواد با استفاده ‌از آنها بتوانداز مهارت تازة خود به‌صورت کاربردی استفاده کند.یکی‌ازمهمّترین مسائل نوسوادان بعداز گذراندن دوره‌های سوادآموزی،عدم‌دسترسی به مواد خواندنی است و همین امر باعث می شود که نوسوادان به‌ویژه‌درمناطق روستایی بعد از مدّتی مهارت کسب شده ‌را از دست بدهند و مجدداً به‌گروه بی سوادان بپیوندند؛بنابراین لازم‌است دراین مرحله منابعی طراحی،تولید و توزیع شود که ‌به نوسوادان کمک کندتاآنهابتواننددانشی را که به تازگی کسب کرده‌اند به مرحلة‌ عمل درآورند.این منابع می‌تواندبه‌اشکال زیرتهیّه‌شود:
الف – کتاب‌های موردعلاقةعموم‌ومطالبی که‌به‌صورت مقالات کوتاه ومردم پسند تهیّه‌ شود واطلاّعاتی عملی مربوط به شرایط زندگی واقعی نظیر بهداشت،زندگی خانوادگی، فعّالیّت‌هایی برای کسب درآمددرشهرهاوروستاهارافراهم سازد.
در ایران نیزاوایل دهة پنجاه،گروه خاصّی درکمیتة پیکار جهانی با بیسوادی ‌ایجاد شد که وظیفة آن تهیّة کتابهای فارسی مناسب در سطح نوسوادان بود.این گروه ‌در زمان فعّالیّت خود بیش‌از40 عنوان کتاب مفیددرزمینه های بهداشتی، کشاورزی، فنی، اجتماعی و مذهبی منتشر کرد.
همچنین نهضت سوادآموزی‌ازسال 1372 به بعد بیش از 50 عنوان کتاب دراین زمینه تهیّه کرده‌است.برخی دیگرازمؤسسّات مانند وزارت کشاورزی ، وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی ،وزارت جهاد سازندگی،وزارت کار وامور اجتماعی و سازمان آموزش فنّی و حرفه‌ای نیزاقدام به‌انتشار جزوات و آثاری کرده‌اندکه‌با سبک ساده تری نگارش یافته و می تواند مورد استفادة نوسوادان قرارگیرد.( 27 : 106 )
ب – نشریات که مطالب درسی را بااطلاّعات جاری درارتباط باوقایع‌اخیر تکمیل می‌کنند و نوسوادان رابا محیط خودآشنا می سازند.نشریات‌ می‌توانندشامل روزنامه‌ها ومجلاّتی باشدکه‌ویژة نوسوادان منتشر و توزیع می‌شوند.مطبوعات روستایی که با مشارکت فعّال یونسکو برای مردم آفریقا چاپ وتوزیع می شوند یاضمائم ویژه‌ای که همراه روزنامه های کثیرالانتشارماننداطلاّعات،قدس و … نیم صفحه‌ای رادربرخی از شماره‌های خود به‌مطالب‌خواندنی برای نوسوادان اختصاص داده‌اند؛امّامعمولاً چنین روزنامه‌هایی به دست نوسوادان به خصوص درروستاها نمی رسد ودرنتیجه  نمی تواندبرای آنان مثمرباشد.
ج – انتشاراتی‌که‌کمتر جنبة‌آموزشی وبیشترجنبة سرگرم‌کننده‌دارد؛مثل قطعات کوتاه،داستانها،رمانها،نوشته‌های مصوّردیگر یعنی مطالبی که سوادآموز را دراوقات فراغت ‌تشویق و ترغیب کند.( 27 : 107 )
د – موادمختلف دیگری که می تواند به‌صورت‌انبوه تولید شود مثل تقویم ، پوستر وجزواتی که‌از طریق‌آنها می توان اطّلاعات ملّی و موضوعات مورد علاقه عموم‌ نظیر حفاظت محیط زیست،بهداشت،تغذیه و نظایرآن رااشاعه داد.
2 . ایجادمحیطی مساعد برای سوادآموزی :حضور مداوم کلمات مکتوب در زندگی روزمّره نوسوادان یکی‌ازعوامل مهمّ در ایجاد محیط مناسب برای سوادآموزان ‌است. اغلب دیده شده‌است که کودکان و بزرگسالانی که تحت پوشش سوادآموزی قرارگرفته‌اند،در محیطی که پرازعلائم و پیامهای مکتوب است به خودآموزی می پردازندودرواقع این علائم و نشانه‌ها به نوعی بازتاب وتکرارآموخته‌های آنان در کلاس است .در نتیجه بدون شرکت در جلسات رسمی آموزشی سوادآموزی درآنها تداوم می یابد.
این پیام‌های ساده می‌تواند در هر زمینه‌ای‌ازبهداشت،کشاورزی،باغبانی، مراقبت از حیوانات، صنایع دستی و غیره باشد.بنابراین برای موفقّیّت هر چه بیشتر برنامه‌های پس از سوادآموزی لازم است کلیّة افرادی که به نوعی در تصمیم‌گیری‌ها  شرکت دارند (‌مانند بخشداریها، مسئولان مشاغل صنعتی‌، کشاورزی، تجارتی وامثال آن) باارائة پیامهای مکتوب به‌افزایش اطلاّعات نوسوادان کمک کنند.تأکید بر روی استفادة عملی از سواد و ایجاد طرحهای سوادآموزی تابعی نیز می تواند ضامن تداوم سواد واستفادة عملی آن درزندگی فرد باشد.( 27 : 108 )
ایجاد وگسترش کتابخانه‌های عمومی درشهرهاوروستاها راهی دیگر برای حفظ  و استفادة عملی ازسوادبرای نوسوادان است .
3 . مشارکت نوسوادان درتصمیم‌گیری‌ها: برنامه های‌آموزش سوادو پس از سوادآموزی بایدتغییرات مثبتی درزندگی نوسوادان ایجادکند؛به‌طوری که‌آثار سوادآموزی و فعّالیّت‌های پس‌ازسوادآموزی به‌صورت درازمدّت در زندگی‌آنها ظاهر شود، این تغییرات به‌وجودنمی‌آید،مگراینکه فرد نوسواداز برنامه هاو مواد آموزشی ‌که ‌متخصصّان به‌آنان‌ارائه‌می‌دهندحداکثراستفاده‌رابکند.
معمولاً فردبزرگسال یاجوانی که سوادآموخته‌است بعدازدورة سوادآموزی مایل ‌است که علاوه برتغییراتی که در محیط کار برایش ایجاد شده‌است، در زمینه‌های مختلف به‌خصوص در خدمات عمومی مشارکت داشته باشد.توجّه هر چه بیشتر به مشارکت نوسوادان درامور مختلف سبب می شود که‌آنان در کسب و پیشبرد مهارتهایشان تلاش بیشتری بکنند.مشارکت نوسوادان به‌طور مثال‌می‌تواند در انتشار نشریه باشد.(27 : 108)
شیوه‌های مختلف سوادآموزی درآموزش های پس از سوادآموزی
دریک بررسی‌اجمالی دربرنامه‌های پنج ساله(اوّل و دوّم) توسعةاقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ملاحظه می گرددکه‌درزمینة آموزش نوسوادان‌اقدامات زیر انجام گرفته‌است:
1. طرح آموزش پیگیر:
پس ‌ازاتمام مقاطع‌آموزشی پایه،همواره نگرانی بازگشت تدریجی سوادآموزان به‌دورة بیسوادی وجود داشته‌است؛ازاین رواجرای آن دسته طرحهای آموزشی که به‌گسترش و پیشرفت آموزش مؤثّروکاربردی منجر گرددوازبازگشت مجدّد سوادآموخته‌گان به‌بی‌سوادی ممانعت به عمل آورد،حائز اهمیّت بسیارمی‌باشد‌. در ایران باافزایش نرخ باسوادان وکاهش بیسوادی طی سال 1994،   فعّالیّتهایی تحت عنوان «آموزش پیگیر» به‌مورداجرادرآمده‌است که‌ازآن جمله می‌توان گفت به‌موردذیل‌اشاره نمود:
تدوین وانتشار100 عنوان کتاب علمی درخصوص مبانی دینی،بهداشتی، اجتماعی، اقتصادی، تربیتی و خانوادگی . ( 36 ) 
2. طرح تشکیل گروههای پیگیر سوادآموزی :
گروههای‌مذکورباهدف‌افزایش دانش نوسوادان دررشته‌های مختلف آموزشی ، تقویّت مهارتهای سوادآموزی‌افرادوهدایت افرادازآموزش های حضوری به نیمه‌حضوری ودرنهایت‌آموزش غیرحضوری تشکیل گردید.گروههای مذکور متشکّل ازآن‌دسته‌ازافرادی‌است که به فراگیری موفقّیّت آمیز سوادآموزی پایه (مقاطع‌ابتدایی وتکمیلی ) نائل‌آمده‌اند.درگروههای مذکور 38 عنوان کتاب تلخیص شده وآسان فهم درخصوص موضو عات دینی ،اخلاقی،خانوادگی، بهداشتی،اجتماعی واقتصادی بحث و بررسی می‌شود.این گونه فعّالیّتها از سال 1995 آغاز شده‌است و بالغ بر شصت و هفت هزار نفر دراین گروهها حضور یافته وازآموزش های لازم بهره‌مندگردیده‌اند.( 37 )
3 . طرح آموزش از طریق وسایل ارتباط جمعی :
باتوجّه‌به‌این واقعیّت که‌امروزه وجود وسایل ارتباط جمعی و ترکیبی از آنها به‌ بهبود آموزش وافزایش کمیّت و کیفیّت برنامه های آموزشی منجر گردیده،‌ سازمان نهضت سوادآموزی به اجرای طرحهای رسانه‌ای ذیل درحوزة سوادآموزی مبادرت ‌می نماید :
-    طرح‌چاپ « نیم صفحه» ویژة نوسوادان:ازدی ماه 1368 ، هرپنج شنبه نیمی‌ازصفحات روزنامة‌دولتی« اطّلاعات » به مقالات آموزشی و انتقال پیامهای مختلف به نوسوادان‌اختصاص می یابد . ( 36 )
به‌واسطةانتشار مقالات مذکوردرحضوص موضوعات مختلف سازمان نهضت سواد آموزی به‌بر قراری‌ارتباط بامخاطبان خودمبادرت نموده‌است.
درحال‌حاضرتعداد خوانندگان مقالات مذکور به40هزار نفرمی‌رسد.
16 طرح‌برنامةرادیویی «جویباردانش»از سال1372 ،در جهت ارتقاء فرهنگ مطالعه‌واستفاده بهتر نوسوادان به‌اجرادرآمده‌است(35 :54 )
- طرح مجله نهضت رادیو پیام ؛از سال 1375،برنامه‌های ویژه‌ای‌اعم ازبرنامه‌های علمی،مذهبی،اجتماعی ،تاریخی وآموزشی مناسب برای کم سوادان تدارک دیده ‌شده ‌و هر جمعه ‌از رادیو پیام پخش می گردد.(36 )
4 .طرح بر پایی نما‌یشگاههای کتاب:
ازآنجاکه‌نمایشگاههای کتاب وکتابهای موجوددرآن‌تنها برای افراد باسواد قابل ‌استفاده می‌باشد،افرادنوسوادوکم‌سواداغلب مورد غفلت واقع شده وکتابهای مناسب آنان دربازار کتاب یافت‌نمی‌گردد.سازمان نهضت سوادآموزی جهت مقابله ‌با این نقیصه به برپایی نمایشگاهای مختلف ویژةافراد کم ونوسواددراستانهاو شهرستان‌ها مبادرت می نماید .                                                                                                    
5. طرح تجهیز کتابخانه های عموی شهری وروستهایی ویژة نوسوادان:
با تأییدهیات‌امنای کتابخانه های عمومی کشور،یک قفسه درکتابخانه به کتابهای مناسب نوسوادان‌اختصاص یافته‌است .هدف ازاین کار گسترش فعّالیّتهای‌آموزشی و ارتباطی میان سوادآموزان وکتابخانه‌هاوتشویق آنان به‌پرداختن به مطالعه شخصی می باشد.باهمکاری دبیرخانه هیاًت امنای کتابخانه‌های کشور،بالغ بر300 هزار عنوان کتاب ویژة نوسوادان در موضوعات مختلف به کتابخانه‌های شهری و روستایی اهداءگردیده‌است.گفتنی است که‌تعداداعضاءکتابخانه‌های مذکوربه‌دوازده هزار نفرمی‌رسد.
6. طرح‌ارائه خدمات مکا تبه‌ای:                                                                                                  
به‌منظور ارائه خدمات آموزشی وافزایش دانش افرادی که برای شرکت در کلاس‌ها و برنامه‌های آموزشی،وقت کافی ندارند وبرای ایجاد خوداتّکایی در سوادآموزان وگسترش فرهنگ عمومی‌و …. شرکت خدمات پستی جمهوری ‌اسلامی ایران ‌برای ‌رؤسای گروهها (به‌عنوان نمایندة سازمان  نهضت سوادآموزی) بسته‌های آموزشی رابرای توزیع میان‌سوادآموزان تهیّه می‌کند و سپس آنهارا بعداز مطالعه به‌نهضت سوادآموزی بر می گردانند.این برنامه 20هزار کم سوادراتحت پوشش قرار می‌دهد.آنهاهرکتاب رادر یک ماه مطالعه کرده و سپس آن‌راپس می‌دهند.هدف نهایی این برنامه ایجادارتباط  بین کم سوادان مراکزاطلاّعات نظیر کتابخانه‌ها می باشد.( 35 : 55 )
7 . طرح تجهیز کتابخانه‌های عمومی شهری وروستایی:          
ازآنجایی که‌سوادآموختگان ونوسوادان به مطالعه کتاب هایی غیر از کتب درسی خودنیازمندند.درکنارانتشار15 کتاب تحت عنوان مطالعه همراه خانواده)40عنوان کتاب برای فعالیتهای گروههای پیگیری سوادآموزی چاپ ومنتشرشده‌است .به علاوه با همکاری هیأت امنای کتابخانه های عمومی ووزارت جهاد سازندگی فعالیت فرهنگی مشترکی انجام شده است .
8 . طرح خواندن با خانواده :
 نهضت سوادآموزی باتوجه به یکی‌ازشیوه‌های آموزش ‌سوادآموزی که‌درآن شبکه‌ارتباطی سازمان یافته‌ای‌ازنشریات ومواد خواندنی رابدون حضور در کلاس یا آموزش مستقیم‌دراختیاربزرگسالان قرار می دهد،این طرح راابتدا درسال 1372 به ‌صورت آموزشی بین 300 خانواده وبا توجّه به موفقّیّت آن‌در سال 1373 بین 30000 خانواده‌روستایی‌درایران به‌اجراگذاشت.دراین طرح آموزشیاران پس از اتمام کلاس 100 کتاب ساده را به نوسوادان معرفی وبه آنها امانت می دادند وبه این ترتیب مواد خواندنی در دسترس نوسواد وخانوادةاوقرار می‌گرفت (121:27).

9. طرح تشکیل کتابخانه گروههای پی‌گیر:
این طرح‌درتداوم‌سوادآموزی به‌منظور جلوگیری‌ازبازگشت به بیسوادی شکل گرفت.این نوع کتابخانه ها درروستاها توسط گروههای پیگیر سوادآموزی تشکیل می‌شوندوزیرنظرآموزش مداوم شهرستان عمل می کنند.این کتابخانه‌ها هرروزحدّاقل دوساعت فعّالیّت می کنند و منابع آنها را کتابهای خواندنی ساده تولید شده‌درنهضت سوادآموزی‌ازهریک به‌میزان 10جلد تشکیل می‌دهد. کتابهای درسی نهضت ‌ونشریات مناسب نیز به صورت آزاد در دسترس است .
10 . طرح کلوپ ترویجی:
 نهضت سوادآموزی وجهادسازندگی در مهرماه 1374 برای ترویج عادت مطالعه بین روستاییان‌این طرح را به‌اجرادرآورده‌است.دراین طرح تعداد 5000 جلد کتاب بهداشت شیر همراه بانوارکاست به نوسوادان ارائه شده‌است و آموزشیار و کارشناس جهاد باهم درارائة‌این کار،مشارکت دارند.                    
جهاد سازندگی باایجاد کتابخانه‌های روستایی قصدگسترش آگاهی های مذهبی و سیاسی ‌در میان‌ روستاییان‌راداشت. جهادسازندگی تاسال 1362‌،تعداد 14861 کتابخانه‌ در روستاهای کل کشور تأ‌سیس کرد. درسال1363 واحدآموزشی روستایی جهادشکل گرفت.این واحدبعداً ترویج ومشارکت مردمی نامیده شد.دراین معاونت بخشی به‌نام‌ادارةمرکزی،پیگیری فعّالیّت های خانه‌های ترویج  وکتابخانه‌های روستایی رابابودجة بسیار محدود به عهده داشت .
درسال 1374 تفاهم نامه ای بین این معاونت و هیأت امنای کتابخانه های عمومی کشور تحت پوشش وحمایت هیأت امنا قرار گرفت وبخشی بنام مدیریّت کتابخانه‌های عمومی روستایی در دبیرخانه تشکیل شد.( 27 : ص122)
11. کتابخانه‌های سیّار:
نهضت سوادآموزی‌ازسال 1381 همکاری با یونیسف رادرخصوص راه‌اندازی کتابخانه‌های سیّار به‌صورت مینی بوس آغاز کرده‌است.درسال 1382 چهار کارگاه‌ آموزشی برای تربیت آموزشیارانی که داوطلب کاردراین کتابخانه‌های سیّار به ‌صورت کتابدار کتابخانة سیّاربودند برگزار شد.در حال حاضردربیست‌استان کشور کتابخانه‌های سیّار مشغول‌خدمات‌رسانی به نوسوادان،کودکان ونوجوانان در سطح روستایی هستند؛ازجمله سیستان وبلوچستان ، کرمان، کردستان، گیلان، یزد، تهران، زنجان، فارس، کهکیلویه و بویراحمدوایلام.( 35 : 56)
12. مراکز یادگیری محلّی :
این مراکزبه‌مؤسسّات‌آموزشی محلّی خارج‌ازنظام آموزش رسمی اطلاق می‌شودکه برای روستاییان‌یانواحی شهری برای‌ایجاد فرصت‌های یادگیری درجهت گسترش جامعه ‌و بهبودکیفیّت زندگی‌مردم دایر شده معمولاً به‌وسیلة افرادبومی اداره می‌شود.
این مراکزبه‌همه‌شهروندان براساس نیازهایشان خدمت می کنند وآموزش    می‌دهند. فعّالیّت‌های‌اصلی درمراکز یادگیری‌عبارتنداز:سوادآموزی پایه‌، سوادآموزی تابعی،برنامه‌های پس از سوادآموزی ،تداوم‌آموزش‌،آموزش بهداشت، آموزش کشاورزی،تعلیم مهارتهای‌اساسی زندگی‌،آموزش حرفه‌ای،ایجاد درآمد، مرکز مطالعه (دارای کتابخانه هستند)، تعلیم مدیریّت ،به‌ویژه تعلیم زنان برای تنظیم و اداره‌ مشاغل ‌کوچک. (35  : 56)

ویژگی‌های آثار ومواد نوسوادان
 کتاب‌های نوسوادان به دلایلی از جمله تقویّت قدرت خواندن ، آشنا ساختن نو سواد با وسایل مربوط به حرفه‌اش ،القاء فکر تازه به منظور پرورش قضاوت و طرز فکر نوسواد نسبت به محیط وکارش، افزایش اطلاّعات عمومی نوسواد ، آشناکردن بافرهنگ غنی ،آداب ورسوم پدرانش ، فراهم آوردن پاسخی برای پرسش عمومی یا اختصاصی نوسواد، تجزیه و تحلیل یا تشریح مراحلی از یک واحدکار، وادارکردن خواننده به‌انجام‌عملی خاص و معیّن ، برانگیختن علاقة نوسواد به مطلبی،تشویق و ترغیب نوسواد برای رسیدن به هدف خود ، تکمیل تجربیّات بزرگسالان،آشناساختن نوسواد به حقوق و وظایف اجتماعی خویش،تکمیل کمبودها و رفع نقایص دورة آموزشی،تشویق به جلب همکاری برای ایجاد دموکراسی،آموزش مطالبی که دستیابی به هدفهای ملّی و اجتماعی نوشته می‌شود؛ بنابراین برای‌اینکه مواد سوادآموزی برای نوسوادان و بزرگسالان به شکلی جذّاب و مؤثّر تهیّه شود،باید دارای ویژگیهای زیر باشد :
- مواد برای نوسواد بایددرزمینة‌بهبود وکیفیّت زندگیشان مفید باشد.
- اگر نوسوادان منافع خواندن و نوشتن را نشناسند، نه می‌خوانند و نه می‌نویسند؛ مانند تنظیم خانواده، تغذیه، در زمینة مراقبت ازحیوانات ، صنایع‌، تجارت، فروش وغیره.
- این مواد باید بر مسائلی فوری وحقیقی نوسوادان و بزرگسالان ومحیطی که در آن زندگی می کنند متمرکز باشد .
- مواد خواندنی نوسوادان وبزرگسالان باید ساده، جالب وجذّاب باشد. مواد خواندنی نوسوادان باید تاحدّ ممکن از وسایل کمک آموزشی بصری مثل شکل، نقشه، تصویر و نقّاشی‌ استفاده ‌کند. همةاینها باید مناسب باعلایق و نیازهای فراگیران باشد.
- موادبرای نوسوادان باید متناسب با توانایی شخصی فراگیر و برای بهبودمیزان سرعت اوتهیّه‌شود.( 25 : 27 )        
اهداف کلّی تهیّة خواندنیهای ساده برای نوسوادان:
1 . تحکیم پایه‌های سواد وممانعت از بازگشت به بیسوادی
2 . ارتقاءسطح سواد از حدّ مبتدی به حد خودآموزی
3 . فراهم‌کردن‌امکان دستیابی به‌اطلاّعات مورد نیاز از طریق مواد مکتوب
4 . پرورش قدرت تجزیه وتحلیل ودیدانتقادی
5 . آشناکردن نوسوادان باافکار،روشهاونگرشهای نوین درزمینه‌های گوناگون
6 . آشناکردن‌آنهاباارزش مطالعه‌وسرگرم شدن و پرکردن‌اوقات فراغت از طریق ‌آن ( 29 :‌90 )

خدمات کتابخانه های عمومی به نوسوادان
نوسواد شخصی است که به‌تازگی مهارت خواندن ونوشتن را کسب کرده و مهارتهای خواندن ونوشتن او محدوداست ؛بنابراین در برخورد با متون خواندنی مشکل دارد.معمولاً دلایلی چون ریز بودن حروف چاپی،سبک نگارش سنگین و جملات بلند،محتواوموضوع و محدود بودن واژگان،پایة فرد نوسواد در مطالعة متون خواندنی ایجاداشکال می کند.تحقیقات نشان داده‌است که احتمال بازگشت این گروه به بیسوادی در صورت عدم دسترسی به موادخواندنی ساده و عدم مطالعه بسیار زیاداست.برای تثبیت سواد و ارتقای مهارتهای خواندن و نوشتن این گروه لازم‌است این‌افرادرااز خدمات کتابخانه‌های عمومی آگاه کرد.
توماس می‌گوید:تشخیص این مطلب که کتابخانه های عمومی عوامل کلیدی برای حل مسألة بیسوادی هستند،به‌طور قطع به موفقّیّت برنامة سوادآموزی گسترده ‌درهرجامعه کمک می‌‌کند.
برای ‌اینکه‌کتابخانه‌هادراین زمینه تأثیر مطلوبی داشته باشند،مربیّان، مددکاران ‌اجتماعی و کتابداران باید نقش‌های متفاوت خود رادرک کرده و بایکدیگر مشارکت کنندتاسطوح سوادآموزی رابهبودبخشند( 35 : 89 )؛ بنابراین نقش کتابخانه‌های عمومی این است که در فعّالیّتهای سوادآموزی و برنامه‌های پس از سوادآموزی مشارکت داشته باشند تا به هدف خویش که هماناارتقاءفرهنگ وتقویّت عادت به مطالعه در گروه‌های مختلف مردم‌است نایل‌شود.کتابخانه‌های عمومی باارائة بی دریغ موادخواندنی ساده به نوسوادان کمک می‌کنند که باسواد باقی بمانند وآنان را از سطوح خواننده مبتدی به خوانندة مستقل و خودآموزارتقا می‌دهند.
کتابخانه‌های عمومی می توانند در مبارزه با بیسوادی به‌خصوص درمناطق روستایی با فراهم آوردن وسائل لازم به‌صورت کتاب ،مجلاّت،روزنامه ها، وسائل ‌دیداری – شنیداری و فناوریهای جدیداطّلاعاتی به مردم کمک کنند تا سواد و مهارت آنها بهترشده، پیشرفت کنند.برای مردم بیسواد تأکید بیشتر برتهیّةوسایل دیداری وشنیداری مانند نوارها،فیلم ها پوسترها و تصاویر است. کمک وفعّالیّت کتابخانه‌های عمومی در مسیر ترقّی فرهنگی روستاها، پیشرفت سوادآموزی و یادگیری مهارت‌های اجتماعی و حرفه‌ای فراهم کردن خدمات برای نوسوادان را موجب می‌شود .
برای‌اینکه اختلاف سطح میزان خدمات دهی کتابخانه های عمومی در مناطق شهری وروستایی کاهش یابد و درنهایت به توازن و تعادل برسد ، باید کتابخانه‌های عمومی پیشرفت و روندکاری خود را درجهت دردسترس قراردادن خدمات به‌روستاییان‌قراردهند.به‌این ترتیب کتابخانه‌های عمومی می توانند نقشی کلیدی ‌در تلاش‌های دولت برای ازبین بردن بیسوادی داشته باشند.تماس  و ارتباط کتابخانه‌های عمومی با نوسوادان وآموزشیاران نهضت سوادآموزی و انجمن‌ها و نهادهای دست اندر کارآموزشی کتابهای عمومی باشد .(19:23)
کتابخانه‌های عمومی می‌توانند نقش فعالی در بهتر کردن مها رتهای سوادآموزی مردم روستاهاداشته باشند؛چون‌آنهااقتصادی ترین مطالب را به‌طوردائمی و همیشگی دراختیارروستاییان قرارمی‌دهندتاعادت به مطالعه رادروجودآنها تثبیت کنند. وجود مطالب جالب وارضاکننده برای مطالعه ضروری است تا نگذارد نوسوادان وافراد تازه آموزش یافته‌دوباره به مرحله بیسوادی برگردند.ازموانع‌اصلی در برابرمراجعان بیسواد،تکیّه کتابخانه‌درارائة خدمات گوناگون بر مواد نوشتاری ‌است که این‌امرو شکل ظاهری کتابخانه‌ها،منجر به‌ترس ازورود به کتابخانه می‌شود و باعث می شودآنهااز کتابخانه‌هاهراسان باشند.
در کنار این مسائل رفتار و برخورد نامناسب بعضی از کتابداران وکارکنان کتابخانه‌ها می‌تواند مشکلات‌رابرای بیسوادان و نوسوادان شدّت بخشد. 
کتابخانه‌های عمومی بایدجهت مشارکت درامر سوادآموزی ،پاره‌ای‌اطلاعات  فراهم‌کنندوبراساس آنها برنامه‌ریزی نمایند.درذیل به‌بعضی‌ازآنهااشاره شده است:
- منابع واطلاعاتی در باره روشهای تبلیغ‌خدمات سوادآموزی داشته باشند. سلیقه‌ها وعلاقه‌بیسوادان ونوسوادان مخاطب خودرادرنظر بگیرند‌ ودربرنامه‌ریزی برای آنها ازآن‌استفاده‌نمایند.
نگرش جامعه وکارکنان کتابخانه درموردسوادآموزی رابسنجندوشکافهای موجود را درخدمات سوادآموزی شناسایی کنند.
- اطلاعاتی درباره‌سازمان‌هاونهادهای‌ارائه‌کننده‌خدمات سوادآموزی درآن منطقه داشته باشند.
- اطلاعاتی درباره‌فعالیت‌های سوادآموزی کتابخانه‌هاوروش‌های تبلیغ خدمات سوادآموزی داشته‌باشند.        
- اطلاّعات ومطالبی دربارةمسأله بیسوادی واهمیّت سوادآموزی و میزان گستردة آن درجامعه فراهم‌نمایند.(23 : 19 )
- کتابخانه‌های عمومی می توانند برای ‌ایجاد و تثبیت عادت به مطالعه در مخاطبان خود و نوسوادان، اقدام به برگزاری جلسات داستان گویی ، باشگاه‌های مطالعة کتابخانه‌ای برای کودکان وبزرگسالان، تهیّه‌روزنامه‌های دیواری،اردوهای مطالعه‌ای و تهیّة مواد صوتی و تصویری آموزشی برای نوسوادان کنند.

وظایف پشتیبانی آموزشی کتابخانه های عمومی
 کتابخانه‌های‌عمومی وظایف مهمّی‌در جهت تأمین اهداف آموزشی برای نوسوادان وبزرگسالان برعهده‌دارند.این وظایف عبارتنداز:
1.    تهیّة مواد و منابع ساده و قابل فهم برای نوسوادان
2.     مشاوره:درموارد زیر مشاوره صورت می گیرد :
- مشاوره بامدارس و مراکز آموزشی بزرگسالان ، مرکز اطّلاعات مدارس ، پایگاههای اطّلاعاتی آنها برای تعیین نیازهای مطالعاتی نوسوادان و پاسخ به آنها،
- مشاوره‌درانتخاب ،اداره و بازیابی کتابها،مواد سمعی و بصری و غیره برای مراکز اطّلاعات مدارس و مراکز آموزشی در موردآموزش بزرگسالان و تحریک آنها برای استفاده‌از مواد کتابخانه‌ای،
- غنی سازی مجموعة نوسوادان بوسیلة مؤسسّات و مراکز آموزشی از طریق انتخاب و گردآوری منابع،( 33 :‌21 )
- ارتباط‌ دائم با مراکز آموزشی، برای تشخیص نیازها، 
3 . راهنمایی وحمایت :‌راهنمایی به‌صورت مستقیم وغیر مستقیم صورت می‌گیرد.
هدف ‌از راه‌های ایجادارتباط مؤثّر بین مدارک و منابع موجود در کتابخانه ها با استفاده کنند گان وارائة خدمات مفید است که شامل موارد زیر می‌شود:
حمایت از کتابخوانی، مطالعه، کسب مهارت‌ها، خواندن برای لذّت و مطالعه درمانی، تهیّة اطّلاعات برای بعدازآموزش ،راهنمایی برای انتخاب و استفاده از مواد کتابخانه، آموزش و راهنمایی برای استفاده از مواد کتابی و غیرکتابی کتابخانه، تهیّة اطّلاعات و کارهای ارجاعی ( 33 :‌22 )‌

وظایف کتابداران کتابخانه‌های عمومی در خدمت به نوسوادان
 «براملی» وظایف ذیل را برای کتابدار متصدی خدمات به بزرگسالان نوسوادمعیّن کرده است:
1 . سازمان دادن برنامه‌های فراهم آوری مشترک برای اطمینان از این که این‌گونه مواد به‌صورت محلّی دردسترس هستند،
2 . مشاوره ‌در مرحلة فراهم‌آوری مواد، سازماندهی و نمایش مواد خواندنی آموزش پایه‌بزرگسالان 3.ارتباط با گروه‌های سوادآموزی و سازمان‌های آنها در سطوح محلّی و ملّی،
4 . ترتیب دادن ملاقات‌های مشترک بین کارکنان کتابخانه ها و آموزشیاران سوادآموزی برای بحث دربارة مشکلات و راه حل‌های توافقی،
5 . ارتباط دادن برنامه های سوادآموزی به گروه‌های دیگر کتابخانه ها بانیازهای آموزشی خاص، 
6 . اداره‌کردن جلسات آموزشی برای کارکنانی که به نوسوادان خدمات ارائه می‌کنند.( 350: 92 )
بخش مواد خواندنی ساده   
باتوجّه به‌امکانات کتابخانه‌ای از نظر فضا،کارکنان و بودجه،بخش نوسوادان می تواندازیک قفسه مواد خواندنی تایک سالن  باامکانات سمعی وبصری گسترش یابد.
این بخش دونوع خدمات رامی تواندارائه‌کند:خدمات مستقل و خدمات ارجاعی.

1 .خدمات مستقل بخش موادخواندنی ساده شامل موارد ذیل می شود :
- برای آموزش فردی وآموزش بزرگسالان نوسواددر صورت امکان فضای لازم و کلاس درس تأمین شود؛یعنی کتابخانه می تواند رأساً در برنامه های سوادآموزی مشارکت کند .
- باسازمان‌های محلّی که‌در مورد سوادآموزی وآموزش جمعیّت فعّالیّت دارند ، تماس گرفته،پیشنهاد همکاری در تشکیل نمایشگاهها و شرکت در جلسات را اداره‌وجزوه‌های‌اطّلاعاتی و موادخواندنی را که سازمانهای سوادآموزی تولیدمی کندمشترک شود .
- مجموعةموادومنابع خواندنی ساده‌کتابخانه رابه‌آگاهی عموم رسانده و تبلیغ کند .
- موادخواندنی ساده رادرمحلّی قراردهد که‌به‌راحتی قابل مشاهده باشد و در دسترس نوسوادان قرار گیرد .
- برای آموزشیاران و سوادآموزان بازدیدهایی از کتابخانه را ترتیب دهد.
- کتابشناسی‌هایی از مواد و منابع موجود تهیّه کند .
- سخنرانی‌هایی برای گروه های مختلف جامعه‌دربارة توجّه به مسأله سوادآموزی و نیاز به خدمات سوادآموزی ترتیب دهد .
- اقدام به تشکیل گروه‌های مطالعاتی در کتابخانه کند؛به‌این ترتیب که موضوع‌هایی راازقبل اعلام می کند و بااعضاتماس می گیرد،سپس علاقمندان در روز مشخص به بحث و تبادل نظر دربارة آنچه خوانده‌اند می پردازند . برای‌این منظور باید منابع مطالعاتی دربارةموضوع اعلام شده درکتابخانه موجود باشد.
- راهنماهاباحروف درشت وخوانا تهیّه‌شودوبرای نمایش علائم،برچسب ها، قفسه‌ها، برگه دانها و کتابها باید به‌بزرگسالان نوسواد توجّه شود .
- اقدام به تهیّة مجموعه‌های امانی چرخشی کند که شامل مواد و منابعی است که فقط درکتابخانه نگهداری‌نمی‌شود،بلکه می توان آن‌را در مراکز آموزش بزرگسالان و مکانهای آموزشی به‌طور موقّت مستقر کرد یا به امانت داد . این مجموعة چرخشی را چند کتابخانة موجود در یک ناحیه می تواند تهیّه کند. (35 :‌94 )  
این مواد می تواند هم شامل موادآموزشی مورد نیاز نوسوادان باشد و هم مواد کمک درسی و مطالعة غیردرسی .
2 . خدمات ارجاعی بخش موادخواندنی ساده
- دربارة فرصت‌های شغلی و مراکز کاریابی می توان برای گروههای نوسواد و کم سواد اطّلاعات به‌دست آورد . 
- ارائة اطّلاعات دربارة قوانین ملّی و استانی مربوط به خدمات سوادآموزی، سخنرانی‌های قانونگذاران.
- به منظورراهنمایی و ارجاع سؤالات می‌توان ‌اطّلاعاتی دربارة فرصت‌های آموزشی بزرگسالان فراهم ساخت.
- تهیّة راهنماهای لازم برای فرصت‌های آموزشی ، فرصت های شغلی و موارد بهداشتی.

مجموعه منابع بخش موادخواندنی ساده
منابع و موادی که برای مجموعه نوسوادان جهت توسعة مهارتهای خواندن مفید است، معمولاً در چهار شکل موادچاپی کتابی شامل کتاب ، جزوه یا کتابچه مصوّر، فکاهی نامه، کتاب‌های عکس ( مصوّر ) وغیره،مواد چاپی غیرکتابی شامل پوستر، نشریه، خبرنامه و مجلّه،نقشه،کارتهای حروف ،کلمات ،اعداد، کارتهای مصوّر و غیره، مواد غیر چاپی،رسانه های الکترونیکی شامل فیلم ( 8 میلیمتری ، 16 میلیمتری وغیره )، فیلم سینمایی،فیلم ویدئویی،اسلاید، نوارهای صوتی، برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی،غیره،بازیهای آموزشی – تفریحی مشارکتی شامل بازیهای متداول،نمایش عروسکی،طرح معمّا و غیره‌است. 
کتابخانه می‌تواند رأساً به‌وسیلة کارکنان خود ، آموزشیاران یا دانشجویان به تألیف خواندنی‌های ساده بپردازد یا از سازمان‌ها و ناشرانی که به نشر این‌گونه خواندنی‌ها اقدام می‌کنند، این مواد را تهیّه کند؛به‌عبارتی کتابخانه می تواند برای مجموعة سازی کارهای ذیل را انجام دهد:
انتخاب منابع موجودومناسب از بازار نشر،اقتباس از مواد موجود در بازار نشر و تولید موادخواندنی ساده به صورت مستقیم.


خواندنی‌های ساده و راههای تشویق نوسوادان به مطالعة آنها
خواندنی‌های ساده در مجموعة چاپی کتابخانه می تواند قرار گیرد . جزوات و کتاب‌های خواندنی ساده را می توان به سه گروه تقسیم کرد:
1.    آثارواقعی شامل مجموعة بسیار نامتجانسی از کتابها مانند گزارشهای مصوّر تا کتابهای عملی و کتابهای نقّاشی،
2.    اقتباس از شاهکارهای ادبی مانند قطعات موجود ادبی که بازنویسی شده‌اند تا خواندن و فهمیدن آنها آسان شود،
3.    ادبیّات عمومی جدید که نویسندگان مستقیماً به زبان ساده می نویسند مانند رمانها، داستان‌های واقعی وافسانه ها،شعر و حتّی کتابهایی که تصویر درآن نقش اصلی رادارد و همراه با متنی کوتاه‌ارائه می شود.( 35 : 98 )
4.    براملی بر این مسأله ‌تأکید دارد که «‌بین خواندنی‌های ساده و سایر اقلام اطّلاعاتی مجموعه کتابخانه باید هماهنگی باشد».وی به این منظور به دو نکته اشاره می‌کند:
1 . رعایت وضعیّت ظاهری      
2 . توجّه به سبک نگارش و دامنة لغات به کار رفته در متن .   
باتوجّه به نکات فوق می توان مجموعه مواد و منابع بزرگسالان را تهیّه و تدارک دید و دراختیار آنان قرار داد .
رمزموفقّیت بیشتر درآن‌است که مجموعة تهیّةشده برای نوسوادان و کم سوادان باید به‌وضوح تشخیص داده شود و رنگهای شاد به کار رود تا جذّاب باشد‌. طبقه‌بندی منابع نیز باید آسان باشد.بروشورها و موادخواندنی تولید شده‌از سوی سایر سازمان‌ها رامشترک شوند و با آنها در ارتباط باشند .
در کتابخانه‌های عمومی باید قفسه هایی برای خواندنیهای ساده پیش بینی شود و بهتر است که این قفسه‌هادر مکانی قرارگیرد که در معرض دید مراجعه کنندگان کتابخانه و نوسوادان باشد.این قفسه ها باید به‌صورت قفسة باز اداره شود ومراجعةمستقیم توسط شخص نوسواد به‌درون مخزن کتابخانه وجود داشته باشد.ازطرفی به‌علّت حجم کم کتاب های خواندنی ساده معمولاً این کتابهاراروی قفسه می گذارند تا روی جلد آنها نمایش داده شود تا به این ترتیب انگیزة بیشتری برای مطالعة نوسوادان ایجاد کند و آنها را ترغیب به‌مطالعه‌کند.

نتیجـه
تجربه نشان داده‌است که عدم برنامه ریزی برای تداوم سواد جز بازگشت به بیسوادی وازدست رفتن تلاشها وامکانات گذشته نتیجه‌ای نداشته‌است . برای جلوگیری ازاین مسأله لازم‌است نوسوادان تحت پوشش برنامه های ویژه ای قرار گیرند وامکان تداوم سوادآموزی برای آنان فراهم شود . تهیّة و تولید مواد خواندنی ساده،ایجاد محیطی مساعد برای سوادآموزی و مشارکت نوسوادان در تصمیم‌گیری‌ها، زمینه‌هایی برای تداوم سوادآموزی هستند .
منابع خواندنی ساده را می‌توان به شکلهای مختلف تهیّه کرد.کتاب‌ها و مطالبی که بصورت مقالات کوتاه و ساده تهیّه می شوند و حاوی اطّلاعات عملی مربوط به‌زندگی روزمره‌نوسوادان هستند ممکن است مفید واقع شود . تقویم‌، جزوه و پوستر از جمله موارد دیگری است که می توان به صورت انبوه تولید کرد و اطّلاعات ملّی و موضوعهای مورد علاقة نوسوادان را اشاعه داد.
برنامه‌های آموزش سواد،پس از سوادآموزی باید تغییرات مثبتی در زندگی نوسوادان ‌ایجاد کند و آنها را به مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها تشویق کند. شرکت درانتشار نشریات مربوط به سوادآموزی و نوسوادان نمونة مناسبی از مشارکت نوسوادان دراین زمینه‌است. کتابخانه های عمومی به لحاظ امکاناتی که برای جذب افراد نوسواد دارنداز مهمّترین مراکز برای تداوم سوادوعرضة خدمات به نوسوادان محسوب می‌شوند.
انجام صحیح کار فقط با برنامه ریزی دقیق انجام پذیراست .دراین برنامه ریزیها به نیروی انسانی و بودجة موردنیاز نیز توجّه‌داشت .از آنجا که تداوم آموزش بزرگسالان به عهده کتابخانه های ‌عمومی است و کتابخانه های عمومی به همةافرادجامعه تعلّق دارد، باید به نحوی مجهز شوند که بتوانند با عرضة خدمات مناسب پاسخ گویی احتیاجات و علایق فردی و گروهی جامعه باشند.
این نوع کتابخانه‌هابا همکاری دیگر مراکز می توانند استفادة بهتر و گسترده‌تری ازتجهیزات ،امکانات و تبلیغات کتابداران ماهر و نیروها و کارشناسان متخصص‌انجام دهند و چگونگی عرضة خدمات در کتابخانه ، نوع منابع کتابخانه‌ای و چگونگی تبلیغ خدمات سوادآموزی کتابخانه در جذب و هدایت نوسوادان به کتابخانه های عمومی مؤثّر است .

پیشنهـادها
فراگیران بزرگسال در مورد نیازهای یادگیریشان با توجّه به شرایط اجتماعی خود باید تصمیم بگیرند.هر گاه عمل یادگیری نیازها و علایق آنها راارضاکند،انگیزة یادگیری درآنها قوّت خواهد گرفت . کمبود تحقیقات در زمینة بازگشت به بیسوادی واصولاً در حوزة جامعه شناسی ایران به نحو بارز ملموس است .
برای جلوگیری از بازگشت به بیسوادی  یا ترک تحصیل و ادامة آن همچنین برای جذب بیشتر نوسوادان به کتابخوانی واستفاده‌از مجموعه‌کتابخانه ها بایدخواندنیهای مناسب ، ساده و مفید را دراختیارشان قرارداد .
وجودهمفکری لازم بین نهضت سوادآموزی و کتابخانه‌های عمومی به منظور بستر سازی برای بروز تواناییهای افرادکم سواد و بی سواد و ایجادانگیزة مطالعاتی به منظور رسیدن به مرحلة خودآموزی با تشکیل جلسات یاددهی – یادگیری مشارکتی در کتابخانه رافراهم‌آورند.
توانمندیهای سوادآموزان در رفع مشکلات براساس آگاهی وایجاداعتماد به نفس،خود باوری و پرورش حس‌مسئولیّت پذیری درآنان‌ازعوامل مؤثّر در جلوگیری از بازگشت سوادآموزان به بیسوادی مجدد می باشد .
- افزایش کمیّت و کیفیّت مجموعه های نوسوادان در کتابخانه های عمومی و همگامی و همراهی رشد مجموعه مواد با رشد جمعیّت با سواد .
- تدوین خط مشی و سیاست مشخص برای انجام صحیح و متناسب شیوه های مجموعه سازی برای نوسودان و بزرگسالان درکتابخانه های عمومی.
- تجدیدنظر دربافت هیأتهای گزینش کتاب و توجّه به سیاست عدم تمرکز برای انتخاب و خرید کتاب توسط استان‌ها و توزیع کتاب‌ها براساس نیازهای هر منطقه و تحقیقات انجام شده باشد.
به‌طوربه‌منظورحفظ تقویت و تداوم سواد نزد نوسوادان و ارائة خدمات آموزشی واطّلاعاتی مناسب آنها توسط کتابخانه های‌عمومی، باید فعّالیّت زیر صورت گیرد:
- گردآوری انواع مواد و منابع مناسب نوسوادان ؛ در این زمینه باید طوری عمل کرد که نوسوادان به راحتی بتوانند به نشریات و کتب مناسب خوددسترسی داشته باشند.
-گردآوری اطّلاعات آموزشی – خدماتی ؛ در حال حاضر فعّالیّتهای مختلفی که برخی سازمان‌ها در زمینة دوره‌های آموزشی و خدماتی انجام می دهند به آگاهی نوسوادان نمی‌رسد و آنها از امکانات و فرصت هایی که ممکن است برایشان مفید باشد بی اطّلاعند؛ازاین‌رو کتابخانه های عمومی می توانند به‌عنوان نوعی مرکز اطّلاعاتی ارجاعی عمل کنند و با هماهنگی با سایر سازمان‌ها و مؤسسّات، اخبار و اطّلاعات لازم را تهیّه کنند و در اختیار نوسوادان قرار دهد.
- برگزاری برخی دوره های آموزشی خاص نوسوادان و کم سوادان؛ کتابخانه‌های عمومی می توانند به مناسبت مختلف از کارشناسان و صاحب نظران دعوت کنند و دوره های کوتاه مدّت آموزش خاص نوسوادان چه در محل کتابخانه وچه در مراکز دیگر برگزار نمایند .
- برگزاری برخی دوره‌های‌آموزشی شبانه که مناسب نوسوادن بزرگسال‌است می‌تواند موجب قرارگرفتن‌آنهادر فضای آموزشی و نهایتاً تقویّت زمینه‌های آموزشی آنها باشد.
- ازکتابداران در کلاس های نهضت سوادآموزی دعوت به عمل آمده تادرباره امکانات و خدمات کتابخانه های عمومی برای نوسوادان صحبت بشود و نمونه‌هایی از نشریات آنها را در کلاس ها ارائه دهند .
- برگزاری مسابقات کتابخوانی ویژة نوسوادان وارائة جوایز نفیس آنها به صورت دوره‌ای باعث تقویّت سوادآنهامی شود .
- انتشارروزنامه ویژة نوسوادان چه به صورت استانی و چه به صورت سراسری که ‌در آن‌ اطّلاعات روزمره و موردنیاز نوسوادان ارائه شود و به دست مردم‌ از جمله ‌روستاییان برسد .
- تشکیل نمایشگاه‌هایی ازنشریات وموادمناسب نوسوادان؛ یکی‌ازراه‌های آشنا کردن نوسوادان و کم سوادان با منافع موردنیازشان ، تشکیل نمایشگاه‌هایی از مواد ومنابع موردنیاز آنها در زمینه های مختلف‌است . تشکیل این نمایشگاههاهر چند کوچک هم باشد، می‌تواند در نوسوادان جهت دسترسی به‌منابع مناسب، سطح سواد و مطالب مورد علاقة خود کمک کند، البتّه‌این نمایشگاه‌ها بایددر مکان‌های نزدیک محل کار یا زندگی نوسواد و کم‌سواد و نیز در روستاهابرپا شود.
 

منابع
1.    آلکسانیان ملکوتی ، ژولیت . بررسی علایق نوسوادان بزرگسال به منظور پسشنهاد در تهیّة مواد خواندنی ساده در ناحیة استان آذربایجان شرقی . تاریخ اجرای طرح 67 – 1369 . تبریز : دانشگاه تبریز ، 1376 .
2.    اسکات ، آماندا . مراکز یادگیری . ترجمة محمّدرضا افضل نیا. تهران‌:  تزکیه، 1383
3. بولا ، ﻫ . س . ارزیابی آموزشی و کاربرد آن در سوادآموزی تابعی‌. ترجمة عبّاس بازرگان . تهران مرکز نشر دانشگاهی  ، 1367 .
4. توماس ، فردریک . ج و آلن . اس . کن دو . به سوی آموزش علمی (نقش سواد در توسعه ) . ترجمة مسعود تفضلّی . بی جا : مرکز انتشارات مؤسسّة بین المللی روشهای سوادآموزی بزرگسالان ، 1372.
5. جارویس ، پیتر . آموزش بزرگسالان و آموزش مداوم . ترجمة غلامعلی سرمد. تهران : سمت ، 1378 .
6. جانسون ، اجنتالید و آنتون جانسون . سوادآموزی بزرگسالان در جهان سوّم . ترجمة مرتضی مشتاقی تهران : مدرسه ، 1371 .
7. جانسون ، ( برا ویلکاس . جنیفرا . سول . کتابخانه ها و سوادآموزی . ترجمة رحمت اللّه فتاحی . مشهد : دانشگاه فردوسی، 1372 .
8. چگینی ، یوسف رضا . بررسی راهبردهای عملی استفاده از آموزش راه دور برای نوسوادان بزرگسال دورة پایانی مناطق تهران . پایان نامة کارشناسی ارشد. تهران : دانشگاه شهید بهشتی ، 1377 – 1378 .
9. دومونت، برنارد. « اقدامات بعد از سوادآموزی لازمة سوادآموزی‌». ترجمة غلامعلی سرمد. ماهنامة گزیدة مسائل آموزش بزرگسالان. ش 10 – دی 1372. ص 3 – 9
10. ------------. « پس از سوادآموزی پیش نیاز برای سوادآموزی در درس‌های سوادآموزی.» ترجمة زهرا صباغیان . تهران : مدرسه ، 1372 . ص 105
11. دیانی ، محمّد حسین. سنجش خوانایی نوشته‌های فارسی: خوانانویسی برای کودکان ، نوسوادان و نوجوانان . مشهد : کتابخانة‌رایانه‌ای،1379‌.
12. ------------. مواد وخدمات کتابخانه برای نوسوادان ، کودکان و نوجوانان. مشهد : انتشارات خدمات رایانه ای ، 1380.
13. رضایی ملایری ، احمد . میزان و علل اجتماعی رجعت به بیسوادی نوسوادان مدرک گرفته از نهضت سوادآموزی در سراسر ایران در فاصلة سال‌های 58 – 1368 . پایان نامة کارشناسی ارشد . تهران : دانشگاه تهران ، 1370.
14. رمضان زاده ، محمود . سوادآموزی بزرگسالان : تحلیل پاره‌ای مشکلات زبانی نوسوادان در خواندن . – مشهد : دانشگاه فردوسی ، 1370 .
15. زندی ، بهمن . « نگاهی دیگر به نگارش موادخواندنی و ساده نویسی برای بزرگسالان کم سواد . فصلنامة آموزش بزرگسالان و نوآوری ، زمستان، 1375 .‌
16.ساسااوکا ، تایی چی.«چگونه برای نوسوادان مواد آموزشی تهیّه کنیم» در درس های سوادآموزی. ترجمة زهرا صباغیان. تهران: مدرسه، 1372.ص 82-94
17. -----------. « شیوه های آماده سازی مواد آموزشی برای نوسوادان»  ترجمة غلامعلی سرمد . گزیدة مسائل آموزش بزرگسالان . ش 2 « بهمن واسفند 1371». ص 14-19 .
18. سبکتکین ، نادر . رهیافتهای سوادآموزی . بوشهر : موعود اسلام ، 1382 .
19. سلیمی ، حسین و سلیمان رسولی آذر . « عوامل تأثیرگذار بر مشارکت و عدم مشارکت بزرگسالان در برنامه های آموزشی -  ترویجی . جهاد . ش  257 «خرداد وتیر 1382 » . ص 24 – 29 .
20. شعبانی ، احمد و زهرة میرحسینی . « رهنمودی جهت تدوین جزوه ای ساده برای بزرگسالان نوسواد . » فصلنامة پیام کتابخانه . ش 6 ( 2 ) . تابستان 1375 – ص 23 –24 .
21. صباغیان ، زهرا . روشهای سوادآموزی بزرگسالان . – تهران : مرکز نشر دانشگاهی ، 1364 .
22. ------------. مسائل و مشکلات سوادآموزی در ایران . – تهران : ‌انتشارات دانشگاه شهید بهشتی ، 1371 .
23. عباداللهی، نواللّه . خدمات واهمیّت کتابخانه های عمومی . فصلنامة پیام کتابخانه. ش 50 و 51 . پائیز و زمستان 1382 . ص 15 – 21 .
24. غریبی ، رضا . « نقش کتابخانه ها در سوادآموزی بزرگسالان » . فصلنامة پیام کتابخانه. ش 3 ( پائیز 1382 ).
25. غفاری، سعید . گامی در سوادآموزی با آموزش بزرگسالان و نوسوادان . تهران: دبیزش ، 1382 .
26. فتاحی، رحمت اللّه. « طرحی برای حفظ تداوم سوادآموزی و جلوگیری از بازگشت به بیسوادی .فصلنامة پیام کتابخانه . ش 1 . بهار  1371 .
27. فرزین ، فرزانه و ملیحة نیک کار . مواد وخدمات کتابخانه برای بزرگسالان نوسواد . تهران : دانشگاه پیام نور ، 1382 .
28. فرمهینی فراهانی ، محسن . بررسی تأثیر محتوایی کلاس های آموزش سوادآموزی در جذب و نگهداشت بزرگسالان . فصلنامة علمی – پژوهشی آموزش بزرگسالان وتوسعه  . ش 2 ( پائیز 1372 ) . ص 5 – 23 .
29. قزل ایاغ ، ثریا . روش تهیّة متون ساده برای نوسوادان و اهمیّت ساده نویسی. فصلنامة پیام کتابخانه . ش 9 و 10 ( تابستان و پائیز 1372 ) . ص 89- 94 .
30. لاول ، ب . حافظه و یادگیری ، روش‌های نوین در آموزش بزرگسالان . ترجمه ونگارش غلامرضا احمدی . تهران  : ‌نشر ققنوس ، 1366 .
31. لوریه ، س . « موقعیّت جهانی سواد » . پیام یونسکو . ش 242 (مهر 1375). ص 13 .
32. مشتاقی ، مرتضی . « شیوة نو در تهیّة مواد خواندنی برای بزرگسالان نوسواد بویژه زنان » . پژوهش در مسائل تعلیم وتربیت . ش 3 ( بهار 1373 ) . ص 123 و 126 – 132.
33. موسوی زاده ، زهرا . کتابخانه های عمومی و آموزش بزرگسالان . ش 33 . تابستان 1378 . ص 18 – 22 .
34. میرحسینی ، زهره . پیکار سوادآموزی و آموزش مداوم در ایران از طریق همکاری با کتابخانه های عمومی . فصلنامة پیام کتابخانه . ش 9 و 10 ( تابستان وپائیز 1372 ) .
35. ---------- . مواد وخدمات کتابخانه ای برای بزرگسالان نوسواد. تهران: سمت ، 1383.
سایت اینترنتی شورای عالی انقلاب فرهنگی
36. WWW . IRAN CULTURE . ORG
37 . WWW. SEMNANEDU . IR
38 . BARMLEY , GERRY . ADULT LITERAREY: BASIC SKILLS AND LIBRARIES. LONDON: LIBRARY ASSOCIATION. PUBLISHING LTD , 1991.