مقدمه
برنامه‌ریزی درسی به عنوان یک رشته تخصصی و تحصیلی، ‌موضوعی‌جدید است، اما به‌ عنوان‌ مسأله ‌مورد علاقه بشر، تازگی ندارد و پیشینه آن‌به‌دوران باستان و تمدن‌های بزرگ آن دوران می‌رسد(قورچیان و تن ساز،1374‌:35-13).براساس شواهد ‌موجود ‌رشته‌برنامه‌ریزی درسی مولودقرن ‌بیستم ‌بوده ‌و بسیاری‌ زمان ‌آغاز آن ‌را سال 1918‌‌،یعنی زمان‌انتشارکتاب‌فرانکلین‌بوبیت‌ به‌عنوان ‌برنامه ‌درسی‌ می‌دانند. همچنین‌تاریخ‌شروع‌این رشته‌رابه‌عنوان‌رشته‌ای‌بامنزلت دانشگاهی، سال 1937 باتأسیس گروه‌برنامه درسی در دانشکده تربیت معلم دانشگاه‌کلمبیا قلمداد می‌کنند (مهرمحمدی،1381‌:7).اکنون پس از گذشت چند دهه،رشته‌برنامه ریزی درسی در‌بسیاری‌از‌دانشکده‌های علوم‌تربیتی دانشگاه‌های معتبر جهان دایر بوده و بروندادهای آن در قالب دانش آموختگان، کتب، مقالات،همایش های علمی  و ... به صورت روزافزونی عرضه می‌گردد.
در ایران، برنامه‌درسی‌دوره‌دکتری‌رشته‌برنامه‌ریزی‌درسی‌با گرایش تعلیم‌وتربیت اسلامی درسال 1366 تصویب و براساس آن دوره مذکوربه دو مرحله آموزشی و پژوهشی تقسیم شده است. دانشجو موظف است تادردوره‌آموزشی 30 واحد درسی(15 درس 2 واحدی) را بگذراند،سپس درآزمون جامع شرکت کندوپس از موفقیت در این آزمون‌وارددوره‌پژوهشی‌گردد(شورای عالی برنامه‌ریزی، 1366).
با توجه به مراتب فوق‌وگذشت حدوددو دهه از تأسیس این رشته درایران‌ووجود تعداد قابل توجهی‌دانش‌آموخـته‌دکتری‌برنامه‌ریزی درسی‌که‌به‌طورعمده‌به‌عنوان عضو هیئت علمی دردانشگاه‌های کشور مشغول تدریس وتحقیق وبه‌طور کلی توسعه این رشته می باشند، این موضوع مطرح‌است‌که تا چه‌اندازه برنامه‌های درسی ‌این دوره در مقایسه بابرنامه‌های درسی سایردانشگاه‌های معتبر خارجی در این رشته‌از قابلیت لازم برخوردار می باشد؟

مروری برارزشیابی‌های‌ انجام شده‌ و اصلاحات متعاقب ‌آن
در ارزیابی‌از برنامه‌های درسی دوره مذکور‌یک‌کار‌پژوهشی‌به‌شیوه مشارکتی ‌انجام ‌شده ‌است (شعبانی‌وموسی‌پور،1376). برخی نتایج این پژوهش به شرح زیر می باشند:
1. جهت‌گیری‌دوره‌دکتری‌برنامه‌ریزی‌درسی‌درایران‌بیشتر‌آموزشی‌است تا پژوهشی
2. برنامه‌های درسی این‌دوره‌ مطابق‌ با رغبت‌ها، گرایش‌ها و تفاوت‌های فردی دانشجویان نمی‌باشد؛قادربه‌تربیت تخصصی‌در سطح دوره دکتری نمی‌باشد ‌آزمون ‌جامع‌ برای‌گذرازمرحله‌آموزشی به مرحله پژوهشی بر حفظ مطالب تأکید دارد.
بر اساس این نتایج،پیشنهادهای‌زیربرای بهبودبرنامه‌درسی دوره مزبورارائه‌می‌شود:
مجموعه‌ای از دروس اختیاری در برنامه درسی گنجانده شود‌ که برخی ‌از آنها عبارت‌اند از: 1- تاریخ برنامه‌ریزی درسی، برنامه‌ریزی درسی تطبیقی، نظریه‌های ‌برنامه ‌درسی، کامپیوتر2- رشته های فرعی به‌این‌دوره‌اضافه گردد که ‌عبارت‌انداز: آموزش متوسطه، پژوهش، طراحی‌ و راهنمایی وارزشیابی 3- برخی دروس‌ از این‌ دوره ‌حذف شوند مانندمدیریت‌آموزشی،اقتصادآموزش و پرورش و تاریخ‌ اندیشه‌های تربیتی‌درغرب. 4-آزمون‌جامع به شیوه‌بررسی فعالیت‌های پژوهشی یا شیوه بازبرگزار گردد.
پژوهش دیگری در نقد و بررسی برنامه درسی دوره دکتری رشته برنامه‌ریزی درسی درایران بااستفاده‌ازمدل‌نظام مند«کافمن» به‌انجام‌رسیده‌است(جهانی 1385) وی با در نظر گرفتن عناصر این مدل شامل محیط،درونداد،فرایند و برونداد به ارزیابی وضعیت موجود برنامه‌های درسی این دوره پرداخته‌است.برخی‌نتایج این پژوهش به شرح زیر می باشند:
1. برنامه‌های درسی دوره مزبور براساس مدل نظام مند طراحی و تدوین نشده ‌است.
2. درتدوین هدف‌هابه‌تعادل میان آموزش ، پژوهش و مهارت توجه نشده است.
3. درطراحی برنامه‌ودربخش سازماندهی محتوا به ارتباط عمودی و افقی‌دروس توجه‌نشده‌است.علاوه بر آن لازم است از اصول تفکیک، یکپارچگی،هم پایانی و چند پایانی در تدوین برنامه درسی این دوره‌استفاده‌شود.درضمن می توان از روش‌های جدید تدریس وآموزش دربهبودفرایندآموزش و پژوهش در دوره مزبور استفاده کرد.
با توجه‌به‌نتایج پژوهش‌های فوق و سایر تجارب ملی و بین المللی دراین زمینه، برنامه‌ریزان و دست اندرکاران شورای عالی برنامه‌ریزی وزارت علوم و تحقیقات و فناوری، تغییراتی در برنامه‌درسی دوره دکتری رشته برنامه ریزی درسی ‌ایجاد ‌کرده‌اند که ‌عمده‌ترین‌این تغییرات کاهش تعداد واحدهای درسی این دوره از سی‌ واحد به ‌هجده ‌واحد است. براین‌اساس‌دروس‌ذیل‌از‌برنامه‌پیشین‌حذف  شده‌اند: تاریخ اندیشه‌های‌تربیتی‌درغرب، تعلیم و تربیت اسلامی، تربیت‌درروایات معصومین (ع) ، تربیت در نهج البلاغه، اقتصاد آموزش و پرورش ومدیریت آموزشی. باتوجه به تغییرات به وجود آمده،برنامه‌درسی‌جدیددردوره‌دکتری رشته برنامه‌ریزی درسی در دانشگاه‌های‌کشوردرسه‌بخش«دروس تخصصی»،«دروس مشترک» و «دروس فرعی تعلیم و تربیت اسلامی» تعریف شده‌است.

3. زمینه وشیوه مقایسه:
به‌منظور مقایسه برنامه‌های درسی دوره دکتری‌رشته‌برنامه‌ریزی درسی، این ‌برنامه‌ها‌در‌چهار دانشگاه‌معتبرآمریکایی‌فلوریدا ،  (http://www.education.fiu.edu/) میامی (www.muohio.edu/)، مینه‌سوتا  ( http://www.education.umn.edu/) و تگزاس  (http://www.txstate.edu/) انتخاب‌وبااستفاده‌ازروش مقایسه‌ای ‌معروف «جرج.اف.بردی»(Beredy , 1966)،بررسی‌تطبیقی میان آن برنامه‌ها با برنامه‌درسی این رشته در ایران ‌انجام ‌گرفت. دلیل ‌انتخاب ‌دانشگاه‌های ‌آمریکایی ‌برای‌مقایسه آن بوده‌است که‌‌نظام‌‌برگزاری‌دوره‌دکتری‌درایران شباهت بیشتری به دانشگاه‌های‌آمریکادارد. براین اساس،باتوجه‌به روش بردی این مقایسه ‌به ‌صورت‌زیر انجام ‌گرفته‌است:ابتدا‌وضعیت‌موجودبرنامه‌های  درسی ‌در ‌ایران‌‌ بررسی‌‌ شده ‌است، ‌در‌ادامه‌‌همین‌وضعیت‌‌‌ در چهار ‌دانشگاه‌ ‌آمریکایی- به‌طور کلی- انجام‌گرفته،سپس وجوه‌اشتراک وافتراق این برنامه ها در دو زمینه مقایسه ‌شده‌ است، ‌در‌نهایت‌براین‌اساس پیشنهادهایی‌برای بهبود وضعیت برنامه‌های درسی دوره دکتری رشته برنامه ریزی درسی درایران ارائه شده‌است.
وضعیت موجودبرنامه‌های درسی دوره‌دکتری در رشته برنامه ریزی درسی در دانشگاههای خارجی:
برنامه‌های درسی دوره مزبور در دانشگاه‌های‌مورد‌مطالعه‌دراین پژوهش به‌طور کلی شامل چند محور زیر می‌باشد:
الف) دروس اصلی دراین بخش عمدتاً به موضوعات اصلی و به صورت جامع مانند، مبانی،نظریه‌هاوروش‌های‌برنامه‌ریزی درسی پرداخته می‌شود. از جمله ‌عناوین ‌این‌محورمی‌توان‌به‌دروس‌نظریه‌وتحقیق‌در برنامه درسی، سمینار در برنامه‌ریزی درسی،اخلاق وآموزش و پرورش، قدرت و مدارس و فرهنگ و آموزش و پرورش اشاره کرد.
ب) پژوهش دراین بخش باوسعت کافی و به‌صورت عمیق به پژوهش های کمی و کیفی، مبانی پژوهش واستفاده‌ازفناوری‌در تحلیل داده های پژوهشی وآموزش دانشجویان پرداخته می‌شود.ازجمله عناوین این محورمی‌توان به‌مبانی پژوهش‌های‌ آموزشی، مبانی کیفی پژوهش های آموزشی،روش‌های پژوهش ‌آموزشی، روش تحلیل داده‌های‌کیفی‌پژوهش‌های آموزشی‌وطرح‌های پژوهشی کیفی پیشرفته‌اشاره‌کرد.
ج) دروس تخصصی دراین‌بخش به‌مباحث به‌صورت‌گسترده و عمیق، کاربردی و به‌روز، متوجه‌به‌عدم تمرکز در برنامه درسی و فناوری آموزشی پرداخته ‌می‌شود. از جمله‌عناوین‌این‌محورمی‌توان به مطالعات برنامه درسی، یادگیری ‌مدرسه‌ای‌ و برنامه‌ درسی،نظریه برنامه درسی، زبان سوادوفرهنگ،ریاضیات‌ علوم‌ و فناوری‌های ‌یادگیری، رهبری‌تحولی، کارورزی در برنامه‌ درسی، نظارت ‌و راهنمایی ‌آموزشی‌ودروس انتخابی اشاره‌کرد.
 د) کارآموزی این بخش با همراه نمودن برنامه‌های نظری‌با‌تمرین‌عملی برای تعمیق‌آموخته‌های دانشجویان‌انجام می‌گیرد.این‌دوره‌به‌صورت دو نیمسال متوالی و تمام وقت برگزار می‌شود.
ﻫ ) آزمون جامع این آزمون مجموعه‌ای‌ازبرنامه‌های‌تعریف‌شده‌قبلی‌است و برای ورود به دوره پژوهشی لازم‌است که‌دانشجوازآن‌با‌موفقیت عبورکند.
و) مطالعه‌ بین‌رشته‌ای ‌ و کارورزی ‌پژوهشی بخش‌ مطالعه ‌بوده ‌بین‌رشته‌ای‌ به‌منظور گسترش ‌درک‌ دانشجویان‌ازمباحث‌اصلی ‌وبه‌صورت‌ مباحث‌آزاد و موضوعاتی‌ در خصوص ‌رساله‌تحصیلی‌دراین‌بخش‌گنجانده‌می‌باشد.این بخش‌در9 ساعت‌در نیمسال ‌ارائه ‌می‌شود. ‌بخش ‌کارورزی‌‌پژوهشی‌به‌شیوه6‌‌دوره  ‌کارورزی ‌یک‌ ساعته ‌در طول‌ دوران‌ تحصیل‌دانشجویان‌انجام‌می‌گیردومحورآن برپژوهش در برنامه ‌درسی/ تدریس است.
ز) رساله(پایان نامه)  : برای توسعه قابلیت های دانشجویان ‌به‌عنوان‌ توسعه‌دهندگان ‌دانش در حوزه ‌برنامه‌ریزی درسی وتدریس درنظرگرفته‌شده‌است.
وجوه‌اشتراک‌وافتراق‌برنامه‌های درسی‌دوره‌دکتری‌برنامه‌ریزی‌درسی در دانشگاه‌های ‌ایران ودانشگاه‌های خارجی:

 
 


پیشنهادها:
با توجه به زمینه های مقایسه ای برنامه های درسی‌دوره‌دکتری در ایران و چند دانشگاه خارجی پیشنهادهای‌زیر‌ارائه‌می‌گردد:
- دربخش پژوهش لازم است اصلاحات اساسی در برنامه درسی‌این‌دوره درایران صورت گیرد و به‌عنوان فصل مستقلی‌به‌آن‌نگاه‌شود،‌به‌ویژه با توجه به اینکه محور پژوهش‌های رشته‌برنامه‌درسی‌به‌طور‌عمده کیفی‌است، بااقتباس از تجارب دانشگاه‌های خارجی مورد‌مطالعه دراین تحقیق می توان مبانی،روش هاواصول پژوهش‌های کیفی را به دانشجویان این دوره‌درکشورآموزش داد. 
- وسعت‌و‌عمق‌موضوعات‌تخصصی‌در‌برنامه‌درسی‌دوره‌دکتری‌رشته‌برنامه‌ریزی درسی درایران‌دارای‌ضعف‌است.باتوجه به تجارب‌دانشگاه‌های خارجی مورد مطالعه ‌به‌ویژه ‌دو محور دروس اصلی و‌دروس‌تخصصی‌در‌برنامه‌درسی آنان می‌توان به‌وسعت و عمق برنامه‌های درسی‌دردوره مزبور در ایران ‌همت‌ گماشت. این‌ امر می‌تواند با توسعه‌دروسی‌مانندمبانی‌واصول برنامه ‌درسی، نظریه‌های ‌برنامه ‌درسی، برنامه‌درسی‌ریاضیات‌، علوم در مدارس و ... به‌انجام برسد.                                                                                   
- ایجاددروس‌کارآموزی‌وکارورزی‌درمراکز برنامه‌ریزی درسی برای دانشجویان در متن برنامه‌درسی دوره‌دکتری برنامه ریزی درسی در ایران‌ضرورتی‌اجتناب‌ ناپذیر است. مطالعه ‌در برنامه ‌درسی‌ این دوره دردانشگاه‌های خارجی مورد مطالعه نشان می‌دهد که این دروس با محورهایی‌ ‌تحت ‌‌عناوین‌‌ کارآموزی، مطالعه ‌‌بین ‌رشته‌ای ‌و ‌کارورزی ‌پژوهشی مطرح شده‌اند.  
- جهت‌گیری آزمون جامع دربرنامه‌درسی‌دوره‌دکتری‌رشته‌برنامه‌ریزی درسی در ایران باید اساساً تغییر کند‌و‌از‌حالت‌تأکید‌بر‌حفظ‌مطالب تدریس شده در دوره آموزشی بر تحقیق و پژوهش در مسائل‌اساسی رشته ‌برنامه‌ درسی‌ و آمادگی ‌برای‌ ورود به رساله درآید. ‌تجارب ‌دانشگاه‌های‌خارجی موردمطالعه‌دراین مورد به ‌خوبی‌ حاکی‌از پژوهش مدار بودن آزمون جامع دربرنامه‌درسی آنان می‌باشد.                                                                           
 
منابع
برنامه درسی دوره دکتری‌رشته‌برنامه‌ریزی‌درسی.1366.شورای‌عالی برنامه ریزی، (گروه علوم انسانی) وزارت‌علوم‌تحقیقات‌و‌فناوری.                                             
جهانی. جعفر.1385.نقد و بررسی کمیت و‌کیفیت‌برنامه‌درسی‌مصوب دوره دکتری برنامه ریزی درسی در ایران، در‌قلمرو‌برنامه‌درسی درایران،انجمن برنامه ‌ریزی ‌درسی ‌ایران، انتشارات سمت ، صص 53-40 .                                                                      
شعبانی‌ورکی.بختیارو‌موسی‌پور‌نعمت‌الله.1376.«ارزشیابی‌برنامه‌های درسی ‌دوره ‌دکتری ‌رشته‌های ‌علوم ‌تربیتی درآموزش عالی‌کشور»، مجموعه مقالات اولین سمینار آموزش عالی درایران،انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی ،جلد دوم، صص...                               
قورچیان. نادر قلی‌وتن‌ساز.فروغ.1374.سیمای‌روند‌تحولات‌برنامه درسی به عنوان یک رشته تخصصی از جهان باستان تا‌جهان‌امروز، موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، وزارت علوم‌تحقیقات و فناوری .                                                                       
مهرمحمدی.‌محمودوهمکاران.1381.برنامه‌درسی:‌نظر‌گاهها،‌رویکردها و چشم‌اندازها، انتشارات آستان قدس رضوی.                                                                       

-Beredy.G.F (1966), comparative method in education, Newyork: Winston                                                                                                            
- Courses offered: Ph.D in Education, Texas state university sanmarcos,                                                                                       http://www.texstate.edu/
- Curriculum studies, Doctor of curriculum and Instruction, college of Education& Human Development, http://www.education.umn.edu/
- Doctor of philosophy program, school of Education& Allied professons, Miami University, http://www.muohio.edu/                    
- PhD program in curriculum and Instruction, Department of curriculum Instruction, Florida International University, http://www.Fiu.edu/