مقدّمه
اینترنت از مهم‌ترین ارکان فناوری اطلاعات و ارتباطات در دنیای معاصر است و جامعه امروزی از جنبه‌های گوناگون از جمله آموزش، پژوهش، اقتصاد، تجارت، فرهنگ و... به آن وابسته شده است. اینترنت در مدت زمان کوتاهی که از پیدایش آن  می‌گذرد توانسته است زمینه ساز تغییرات فراوانی در عرصه‌های مختلف زندگی انسان‌ها شود؛ زیرا نگاه مردم را نسبت به محیط اطراف خود دگرگون کرده و شناخت آنان را از پدیده‌ها تغییر داده و در نحوة روابط بین آنان با یکدیگر تأثیر گذاشته است.
فضای دموکراتیک و همگانی اینترنت و امکان دسترس آسان و سریع عموم مردم به محتوای آن موجب تحوّلات اجتماعی و فرهنگی شده است. گسترش این پدیده در آینده قطعاً تأثیرات عمیق‌تری به ویژه بر فرهنگ ملّت‌ها خواهد گذاشت و ادبیات نیز به نوبۀ خود در گذرگاه این تحوّلات، متحوّل خواهد شد. در گذشته نیز معمولاً ظهور سبک‌ها و به وجود آمدن انواع ادبی جدید به دنبال تغییر و تحوّلات فرهنگی و اجتماعی تحقق پیدا می‌کرده است. این تغییـرات در عرصه ادبیات آنی نبود و معمولاً در زمان کـوتـاه اتفـاق نمی‌افتاد. به همین سبب در جریان تغییر سبک‌های هنری و شعری گاه دهه‌ها و قرن‌ها طول می‌کشید تا سبک جدیدتر مشهود و قابل درک شود (جوکار، 1384). امّا سرعت فوق‌العادة رشد و گسترش فناوری اطلاعات و اینترنت می‌تواند در فاصلة زمانی کوتاه‌تری تسهیل کننده تغییرات فرهنگی گسترده، از جمله تغییر در گونـه‌ها و شیوه‌های ادبی شود و بر چگونه گفتن و چه گفتن شاعران اثر بگذارد.
نشانه‌های این تغییرات را می‌توان در زبان به عنوان رابط بین فرهنگ‌ها مشاهده کرد که از جمله آنها کاربرد فراوان  واژگان و اصطلاحات رایانه‌ای است که اغلب به زبان انگلیسی ادا می‌شوند و رواج زبان عامیانه و کوچه بازاری که در فضای داستان و شعر اینترنتی عرض اندام می‌کند؛ همچنین نزدیک شدن تصاویر شعری، درونمایه‌ها و بن مایه‌ها و تا حدودی آرمانهای شعری و داستانی ملّتها به هم.
ظهور و گسترش  اینترنت در دهه‌های اخیر  موجب شده است تا اوّلاً آثار ادبی پیشینیان، به سهولت و سرعت در اختیار همگان در داخل و خارج از کشور قرار گیرد و ثانیاً نویسندگان و شاعران معاصر بتوانند آثار خود را به دور از محدودیت‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی به صورت الکترونیکی منتشر کنند و با توجه به امکانات و وضعیتی که  اینترنت در اختیار آنان قرار می‌دهد آثار ادبی متفاوتی عرضه نمایند.
هدف از این مقاله بررسی ویژگی‌ها و مسائل آثار ادبی جدیدی است که پس از ظهور اینترنت و با توجه به امکانات و اوضاع آن خلق شده اند.
این بررسی می‌تواند ما را با فضای داستان‌ها و شعرهای فراوانی که هر روز بر حجم آنها در اینترنت  افزوده می‌شود آشنا کند، ظرفیت‌های آنها را برای رشد و توسعه ادبیات بشناساند و ما را نسبت به آسیب‌های ناشی از آنها حسّاس کند و به فکر چاره جویی بیندازد.

ادبیات اینترنتی چیست ؟
برای ادبیات اینترنتی مصداق‌های زیر قابل تصوّر است امّا آنچه در این نوشتار مورد توجّه قرار می گیرد نوع سوم آن است:
1.  آن دسته از آثار ادبی که در آنها از تعبیرات و ترکیبات برساخته از اصطلاحات رایانه و اینترنت استفاده شده باشد؛ مثلاً تشبیهات، کنایات و استعارات به کار رفته در یک شعر که براساس واژگان و اصطلاحات علوم رایانه و اینترنت شکل گرفته باشد.
2. آن دسته از آثار ادبی که در اینترنت انتشار می‌یابد. این گونه آثار می‌تواند نسخة چاپی نیز داشته باشد، امّا برای آنکه همگان بتوانند به راحتی از آنها استفاده کنند نسخة الکترونیکی آنها در اینترنت قرار داده می‌شود. همچنان که بسیاری از دواوین چاپ شده شاعران برجسته ادب فارسی از طریق اینترنت در پایگاههای زیادی قابل مطالعه است. ( ر.ک. حسینی، 1380)
این بــرداشت از ادبیات اینترنتی، هم ادبیات کلاسیک و هم ادبیات معاصر را شامل می‌شود و می‌توان آن را ادبیات الکترونیکی نامید که نوع غیراینترنتی آن در قالب نرم افزارهای رایانه‌ای فراوان وجود دارد. متن چنین آثاری تفاوت چندانی با ادبیات چاپی ندارد جز آنکه در استفاده از آن می‌توان از مزایای الکترونیکی بودن از جمله امکان جست‌وجو بهره گرفت.
3. آن دسته از آثار ادبی که برای انتشار در اینترنت تولید می‌شوند؛ یعنی آثاری که امکانات، خصوصیات و فضای اینترنت به عنوان ابزار انتشار و همچنین نوع مخاطبان که اکثر آنان را نوجوانان و جوانان آشنا با رایانه و اینترنت تشکیل می‌دهند در آفرینش آنها تأثیر داشته است. بنابراین، «ادبیات اینترنتی» آثار شاعران و نویسندگانی است که تحت تأثیر کارایی‌ها و محدودیت‌های اینترنت سروده یا نوشته  شده باشد و برای اولین بار از طریق اینترنت عرضه شود و در صورتی که آفرینندگان آن آثار بخواهند آنها را به شکل چاپی منتشر نمایند، با محدودیت‌هایی مواجه می شوند که در فضای چند رسانه‌ای و دموکراتیک اینترنت با آن مواجه نبوده اند، یعنی باید برای تهیة نسخة چاپی آثار خود در محتوا، زبان یا فرم آنها تغییر ایجاد کنند.

ویژگی‌های ادبیات اینترنتی
ادبیاتی که برای انتشار در اینترنت تولید می‌شوند هرچند تشابه زیادی با ادبیات چاپی دارند به علّت اثر پذیری از امکانات، فضا و نوع مخاطبان خود، خصوصیات و ویژگی‌های خاصّی دارند. این خصوصیات را می‌توان در محتوا‌، فرم و زبان به کار رفته در آنها مشاهده کرد.
1. محتوا
بررسی محتوایی اشعار و داستان‌های اینترنتی نشان می‌دهد که اغلب آنها دارای درونمایه‌های سطحی و شخصی‌اند. ریشة این مشکل آن است که شاعران و نویسندگان برجسته به علّت امکان کپی‌برداری آسان دیگران از آثارشان و از دست رفتن مالکیت معنوی اثر، تمایلی به نوشتن برای اینترنت ندارند؛ به همین سبب اینترنت عرصه‌ای برای نسل جوان تازه کار شده است که مایه‌های فکری کافی ندارند. بسیاری از آنان که اینترنت را عرصة تمایلات  ادبی خود  کرده‌اند گویی در فضای مجازی زندگی می‌کنند  و با چشم الکترونیکی به همه چیز نگاه می‌کنند. اینان که با انتشار آثارشان در فضای بدون ناظر اینترنت، مخاطبانی در داخل و خارج از کشور پیدا کرده اند و به برکت آن در زمانی کوتاه به شهرت رسیده‌اند، در خـود نـوعی استقـلال شخصیتی احساس می‌کنند از این رو پند گریزند و با ادبیات پند‌آموز نیز میانة خوبی ندارند. بسیاری از آنان بدون داشتن دانش فنی لازم و الگوی مناسب به شاعری یا داستان نویسی پرداخته و زمینه ساز گسترش نوعی ادبیات عامه پسند شده اند که بعضاً در آنها از سنت‌های بومی و ملّی انتقاد می‌شود. مهم‌ترین مشغلة ذهنی آنان فراهم کردن سرگرمی برای خوانندگان و یا تأثیر زیباشناختی بر مخاطبان است.
گروهی نیز به این سبب آثارشان را در اینترنت منتشر کرده‌اند که نتوانسته‌اند از فیلتر ممیّزی وزارت فرهنگ و ارشاد عبور کنند و آثارشان را به چاپ برسانند. بخشی از آثار این گروه، سیاسی است و نسبت به وضعیت موجود شیوه‌ای انتقادی دارد و در آنها مضامین ضد استبدادی، دموکراسی‌خواهی، انتقاد به فضای بسته سیاسی و ... برجسته شده است.
بخش مهمی از این گونه آثار نیز دارای مضامین غیر اخلاقی است و در آنها گرایش به اروتیسم و مضامین شهوت انگیز  آشکارا دیده می‌شود؛ زیرا گروهی از نوجوانان و جوانان نیز که سنت‌های فرهنگی جامعة ایرانی را مانعی برای عرضه تمایلات جنسی خود می‌دانند، هنجارهای جامعه خود را در فضای مجازی اینترنت در عرصه شعر و داستان نادیده می‌گیرند و الگوهای غیراخلاقی را در آثار خود بازتاب می‌دهند. غلبه احساساتی گری و گرایش به سانتی مانتالیسم و همچنین مضامین فمینیستی نیز در آثار برخی از بانوان فراوان دیده می‌شود.  
اصولاً اشعار و داستان‌های اینترنتی، بیشتر مسائل شخصی و عواطف و اندیشه‌های فردی صاحبان خود را انعکاس می‌دهند در حالی که به علت فراگیر بودن اینترنت در جوامع بشری و مخاطبان جهانی آن، آفرینشگران ادبی می‌توانند مضامینی را که جزء مسائل مشترک عموم مردم در کشورهای مختلف است مثل درونمایه‌های مربوط به محیط زیست یا حقوق بشر، دستمایه آثار خود قرار دهند و بدین وسیله ادبیات ملّت‌ها را از جهت موضوع و مضمون به هم نزدیک کنند.
2. فرم
ادبیات اینترنتی از جهت فرم نیز خصوصیاتی دارد. البته به علّت اینکه هر شاعر یا نویسنده از طریق اینترنت به آسانی به ادبیات سایر ملل دسترس دارد پیش‌بینی می‌شود که در آیندة نزدیک شاهد درهم تنیدگی فرم‌های ادبی ملّت‌های مختلف و یا تقلید از فرم‌های ادبی زبان‌های کشورهای دیگر باشیم. 
مهم‌ترین خصوصیت ادبیات اینترنتی از جهت فرم، کوتاه نویسی و گرایش به مینی مالیسم و کمینه گرایی است. در دنیای شتابزدة امروز که مردم به سبب داشتن ذهنی پُرمشغله، فرصت کمی برای مطالعه ادبیات دارند نوشتن به سبک مینی مالیسم این فرصت را به خوانندگان می‌دهد که در کمترین زمان ممکن، بیشترین استفاده را از وقت خود ببرند. فضای اینترنت به علّت بی‌کرانگی اطلاعات موجود در آن و امکان عبور سریع از یک متن به متن دیگر، کاربران را عجول تر کرده است، از این رو شاعران و نویسندگان اینترنتی نیز می‌کوشند تا با عرضه آثار خود در فرم‌های کوچک در زمان کوتاه‌تری بر خواننده تأثیر بگذارند.
نمود گرایش به کمینه گرایی در شعر اینترنتی را می‌توان در توجه به فرم غزل یا غزلواره‌های کوتاه دانست که گاهی به شکل شعر سپید بسیار کوتاه عرضه می‌شود. رواج تک بیت سرایی و همچنین توجه ویژه به کاریکلماتور که نوعی کلام کوتاه ادبی است نیز از نشانه‌های آن است.
رمان در بین نویسندگان اینترنت به علت طولانی بودن جایگاه مناسبی ندارد و اگر هم کسی بخواهد رمان بنویسد با قطعه قطعه کردن، آن را سریال وار می‌نویسد و عرضه می کند امّا داستان کوتاه و به ویژه داستانک یا داستان کوتاهِ کوتاه بسیار مورد توجّه این دسته از نویسندگان است.
پویا نمایی با استفاده از ویژگی چند رسانه‌ای اینترنت از خصوصیات دیگر ادبیات اینترنتی در زمینه فرم است. اصولاً فناوری الکترونیکی این فرصت را در اختیار نویسنده یا شاعر قرار داده است تا برای اثر‌گذاری بیشتر بر مخاطب در کنار متن بتواند از تصویر و صدا نیز استفاده کند و شعر یا داستانی «فرامتن» به مخاطبان عرضه کند؛ مانند شعر «حاد متن» که در آن موقعیت شعر بودن از فضای الکترونیک جداشدنی نیست. این نوع از شعر دارای ساختار غیرخطی و چندوجهی است؛ به طوری که امکان آرایش مجدد شعر را در هر بار خوانش برای خوانندة احتمالی فراهم می‌کند. این ساختار به طور معمول در شبکة پیچیده‌ای ازlinks   یا راه‌های ارتباطی صفحه ها در فضای وب صورت می گیرد (آزرم ، 1385).
 البته ایجاد چنین اثری مستلزم رویکردهای جدید و متفاوت، نسبت به ساماندهی مطالب و بازشناسی چالش‌های صفحه خوانی، هدایت مطلب و داشتن درکی مناسب از قواعد مربوط به بافت‌های الکترونیکی مختلف است (سفادین، 1385).
چندرسانه‌ای بودن اینترنت موجب شده است تا شعر تصویری و شعر دیداری نیز در اینترنت رواج یابد، هرچند شعرهای تصویری و دیداری در آثار چاپی دهه‌های اخیر نیز دیده می‌شود، با ظهور اینترنت با اندکی تحوّل بیشتر بدان توجّه شد.
شعر تصویری‌   که‌ به‌ آن‌ مصوّر یا نگاشتنی‌ هم‌ گفته‌‌اند، شعری‌ است‌ که‌ از جهت‌ نگارشی‌ طوری‌ نوشته‌ شود که‌ ساختمان‌ ظاهری‌ آن‌ به‌ شکل‌ یک‌ شی‌ء باشد؛ شکلی‌ که‌ با مضمونی‌ از شعر مناسبت‌ دارد و معنی‌ یا احساسی‌ را به‌ خواننده‌ منتقل‌ می‌کند. در این‌ گونه‌ شعر، نحوه‌ چینش‌ اجزای‌ آوایی‌ و واژگانی‌ شعر و چگونگی‌ قرار گرفتن‌ مصراع‌ها تصویری‌ را به‌ نمایش‌ می‌گذارد که‌ با محتوای‌ شعر یا‌ صور خیال‌ آن در ارتباط‌ است‌، مانند شعر فیروزه میزانی که به شکل صلیب نوشته شده است (ر.ک. انوشه، 1376).
شعر دیداری‌ یا عینی‌  صورت‌ تازه‌تر و تکامل‌ یافته‌تری‌ از شعر تصویری‌ است.‌ شاعر شعر دیداری‌، درونمایه‌ شعر خود را با استفاده‌ از هنر گرافیک‌ و از طریق‌ بازی‌ با کلمات‌ و حروف‌  طوری‌ می‌‌نویسد که‌ طرحی‌ را جلوی‌ چشم‌ بیننده‌ می‌گذارد. فهم‌ پیام‌ شاعر، لزوماً با نگاه‌ کردن‌ به‌ ظاهر گرافیکی‌ شعر او امکان‌‌پذیر می‌‌شود؛ مانند شعر «میزگرد مروت» از خانم‌ طاهره‌ صفّارزاده (ر.ک. صفارزاده، 1365). به همین سبب است که شعر دیداری‌ را نمی‌توان‌ برای‌ تأثیرگذاری‌ بر مخاطب‌ با صدای‌ بلند خواند، بلکه‌ برای‌ فهمیدن آن و لذّت‌ بردن‌ فقط‌ باید آن را دید. اما با ظهور اینترنت عملاً عکس نیز در لابه‌لای متن‌های شعری گنجانده شد. به طوری که عکس جزئی از شعر شد و بخشی از پیام شعر به وسیلۀ آن بیان گردید.
3. زبان
از ویژگی‌های زبانی ادبیات اینترنتی، فراوانی واژگان بیگانه به ویژه واژه‌های زبان انگلیسی است که در میان آنها کلمات و اصطلاحات مربوط به علوم رایانه و اینترنت زیاد به چشم می خورد. اصولاً انگلیسی زبان اوّل اینترنت به شمار می‌رود و شاعران یا نویسندگان تازه کار برای زنده‌انگاری اثر خود و ابراز نوعی به روز بودن، عناصری از این زبان را وارد شعر و داستان خود می‌کنند، مانند این جملات از یک داستان اینترنتی: «مرد تلویزیون تماشا می‌کند، زن به قهر از خانه می‌رود و در را به هم می‌کوبد، مرد به تندی گوشی تلفن را بر  می‌دارد و به دختری که به تازگی در چت روم با او آشنا شده زنگ میزند» (به نقل از وبلاگ (MARDILL. BLOGFA. COM .
واژه‌های عامیانه و خیابانی در این گونه آثار زیاد دیده می‌شود و به روز بودن و بداهه نویسی در اینترنت نیز منجر به واژه‌سازی‌هایی می‌شود که گاهی مفید و گاهی مضر است. به شکسته نویسی نیز بسیار توجه می‌شود و هنجارگریزی دستوری در این گونه آثار گاهی عمداً دنبال می‌شود تا نشان داده شود که نویسنده یا شاعر تکلفات زبانی یا ادبی را دوست ندارد. متن زیر نمونه‌ای از کاربرد زبان عامیانه و خیابانی در نوشته‌های اینترنتی است:
«می‌گوید: چرا صدایم را در می‌آوری، چرا نمی‌گذاری یک روز که خسته و کوفته به خانه می‌آیم، غذایم را کوفت کنم و بتمرگم. فکر می کنی از صبح تا شب سگ دو زدن توی این شهر خراب شده و سر و کله زدن با مسافرها کار راحتی‌ است » )  به نقل از وبلاگ OZZAL.BLOGSKY.COM .(
غلط‌های املایی نیز خیلی زیاد است که بخشی از آنها ناشی از ناهمخوانی  خط فارسی با نظام زبانی اینترنت است و بخشی دیگر ناشی از شتابزدگی نویسندگان آنها و وجود نداشتن هیچ گونه نظارتی بر آثار منتشر شده در اینترنت. جمله‌های زیر نمونه‌ای از غلط‌های املایی در یک سطر است: «هیچ کس او را دوست نداشتف. خیلی‌ها از چهره و هیکل ترسناک او می‌ترسیدند، حتی تمام پرندگان آسمان »(به نقل ازسایت WWW.STEALTH-IP.NET).

مزایا و معایب ادبیات اینترنتی
ادبیات اینترنتی مثل هر پدیدة نوظهور دیگر دارای مزایا و معایبی است. تلاش برای بهره‌وری از مزایا و آسیب شناسی برای کاهش یا از بین بردن معایب می‌تواند زمینه ساز تولّد سالم و رشد طبیعی و مناسب این نوع ادبی شود.
از مزایای این گونه آثار آن است که می‌توان آنها را بدون هیچ گونه هزینه‌ای انتشار داد و به سرعت در اختیار عموم خوانندگان قرار داد و بدین ترتیب در هزینه‌های چاپ، صحافی و توزیع کتاب صرفه جویی کرد. خوانندگان نیز از هر کجا می‌توانند به صورت نامحدود آن اثر را بخوانند و دیدگاه‌های خود را بلافاصله پس از خواندن اثر ادبی برای نویسنده یا شاعر ارسال نمایند و نویسندگان و شاعران نیز از عکس العمل خوانندگان آثار خود فوری مطّلع شوند و بدین ترتیب فاصله خواننده و خالق اثر کاهش یابد.
همچنین اثر ادبی در اینترنت می‌تواند فرامتنی باشد و به صورت چند رسانه‌ای عرضه شود. در این گونه آثار امکان جست وجوی سریع و آسان به شکل‌های مختـلف وجـود دارد و خـوانندگان نیز می‌توانند با استفاده از موتورهای جست و جوگر از میان انبوه اشعار و داستان‌ها، آثار مطلوب و مورد نظر خود را انتخاب و مطالعه کنند و نویسندگان و شاعران نیز به دلیل وجود آزادی نسبی و فضای همگانی و مردمی در اینترنت می‌توانند با خیالی آسوده و مطمئن از انتشار اثر خود، به خلق آن بپردازند  و با سایر شاعران و نویسندگان در مناطق مختلف جهان، هسته‌های کوچک یا بزرگ ادبی تشکیل دهند.
ادبیات اینترنتی در کنار مزایای شمرده شده با مشکلات و مسائل خاصی نیز روبروست، بخشی از مشکلات ناشی از مسائل سخت افزاری اینترنت در کشور ماست که امید است به سرعت مرتفع شود.
از جمله مشکلات این گونه آثار تغییر محتوای آنها به دست نویسنده یا شاعر و تغییر نشانی سایت‌ها و وبلاگ‌هاست که کار استناد به آنها را مشکل می‌کند.  همچنین جوان و کم تجربه بودن بیشتر نویسندگان و شاعران اینترنتی موجب به وجود آمدن نوعی  ادبیات لحظه‌ای و شتابزده شده است که خالی از بضاعت فکری و ذوق هنری است؛ ادبیاتی که در آن به داستان و شعر به عنوان یک دغدغة فرهنگی نگاه نمی‌شود، بلکه برای سرگرمی و تفنن یا مشهور شدن، از ادبیات به عنوان دمِ دستی ترین امکان استفاده می‌شود.
استقبال نکردن نویسندگان و شاعران برجسته نسل قدیم از اینترنت این وضعیت را نگران کننده کرده است. وجود نداشتن هیچ گونه نظارتی و نبودن نقد و نظر حرفه ای نیز موجب شده است گاهی شاهد تسویه حساب‌های شخصی در قالب شعر و داستان باشیم.

جمع بندی و پیشنهادها
امروزه، اینترنت جزء لاینفک زندگی بشری شده است. دسترسی آسان و فراگیر بودن آن، همراه با گسترش روزافزون قلمرو آن تأثیراتی به مراتب بیشتر از پیش بر فرهنگ و ادبیات کشور ما خواهد گذاشت. اینترنت می‌تواند پلی میان شاعران و نویسندگان فارسی زبان در داخل و خارج از کشور و همچنین وسیله‌ای برای تعامل ادبیات فارسی با ادبیات سایر ملل باشد. از طریق اینترنت می‌توان زمینه‌های صدور ادبیات فارسی را به دنیا فراهم کرد.
امّا ادبیاتی که امروزه برای اینترنت تولید می‌شود به رغم گستردگی و تنوّع‌، به دلیل ضعف محتوا و فرم چندان قابل اعتنا نیست؛ زیرا همچون اقیانوسی است که آب آن بسیار کم عمق باشد. تنها در صورت مواجهة فعالانه همراه با تدبیر همة نهادها و شخصیت‌های ادبی معتبر می توان شاهد تولّد نوع ادبی جدیدی متناسب با عصر فناوری اطلاعات بود که در برابر ادبیات سایر ملل حرفی برای گفتن داشته باشد. چنین ادبیاتی می‌تواند مکمّل ادبیات چاپی باشد و کاستی‌های آن را جبران کند. برای بهبود وضعیت ادبیات اینترنتی پیشنهادهای زیر عرضه می‌شود:
1. سیاست‌گذاری و تعیین خط مشی راهبردی از سوی نویسندگان و شاعران برجسته کشور برای عرضة ادبیات در فضای اینترنت.
2. ایجاد سایت‌هایی که آثار ارزشمند نویسندگان اینترنتی را گزینش و در اختیار علاقه‌مندان قرار دهد، این کار زمینه ارزیابی و نقد و در نتیجه اصلاح آنها را نیز فراهم می‌آورد.
3. برآورد مشکلات خط فارسی در محیط اینترنت و چاره اندیشی برای مرتفع کردن آن.
4. بررسی موقعیت و چالش‌های فرا روی ادبیات اینترنتی در مراکز دانشگاهی و پژوهشی.
5. پرهیز مدیران سایت‌ها و وبلاگ‌های ادبی از رسمیت بخشیدن به داستان‌ها و اشعار نامناسب و جلوگیری از سرقت ادبی، فضا سازی های غیر اخلاقی و توهین به افراد و...
 
منابع
آزرم، محمد. 29/9/1385. «بحثی پیرامون شعر حاد متن»، وبلاگ تفاوت
http://tafavot.blogfa.com/post-9.aspx 
انوشه‌، حسن. 1376. دانشنامة ادب فارسی، ج2 . تهران:‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی.
باقری شاد، زهرا. 27/8/1385. «غزل پست مدرن و جهانی شدن»، وبلاگ بوطیقا، www.bootigha.blogfa.com 
تندرو، سودابه. 20/6/85. «ادبیّات اینترنتی» ( مصاحبه با گروهی از نویسندگان) سایت قابیل
حسینی، میرهادی. 1380. «ادبیّات و شعر در اینترنت»، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، شماره های 43 تا 46
جوکار، منوچهر. 1384. «اثرات جهانی شدن بر دنیای شعر»، گزارش گفت‌وگو، شمارۀ 4
رجائی، فرهنگ. 1382. پدیدة جهانی شدن. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران:‌ آگه
سفادین، لی پی. 27/8/1385. « زبان فضای مجازی» ترجمه کامبیز پارتازیان. شبکة فناوری اطلاعات، www. iritn.com
صفّارزاده‌، طاهره‌، طنین‌ در دلتا، نوید ، شیراز، 1365 .
گل محمدی ، احمد. 1382.  جهانی شدن فرهنگ. هویت. تهران:  نشر نی