مقدمه
به موجب آماری که یونسکو منتشرکرده است. تنها 4 درصد از کل پژوهش‌های علمی جهان در کشورهای در حال توسعه انجام می‌شود (مضطرزاده، 1380). به طوری که از نظر تولید علم کشورهای خاورمیانه از مجموع 100درصد، 6/0 درصد را به خود اختصاص داده‌اند که با ملاحظه این عدد سهم کشور ما بسیار ناچیز و در میزان نزدیک به صفر است.
یونسکو   همچنین برای عبور از مرحله در حال توسعه به توسعه یافتگی داشتن تعداد 1400 نفر متخصص علوم و فناوری (محقق) را به ازای هریک میلیون نفر پیشنهاد می‌کند. معمولاً 75 درصد از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی جزء نیروهای محقق به شمار می‌آیند. یونسکو توصیه می‌کند که حداقل 10 درصد نیروی مذکور صرفاً در امور پژوهشی اشتغال داشته باشند. دربارة این شاخص، وضعیت کشورهای در حال توسعه در مقایسه با کشورهای صنعتی پیشرفته، دارای اختلاف زیادی است. برای نمونه، میانگین نسبت محققین در یک میلیون نفر برای کشورهای آسیایی 401 نفر، آمریکای لاتین 364 نفر، کشورهای عربی 363 نفر و آفریقا 117 نفر است. در حالی که این میانگین برای کشورهای اروپایی 2206 نفر و آمریکا 3798 و در مورد ژاپن گفته می‌شود بیش از 4000 نفر است.     
به موجب آمار دیگری که یونسکو منتشر کرده دانشمندانی که در مناطق مختلف جهان در سال 1980 به امر پژوهش و توسعه مشغول بوده‌اند به ازای هریک میلیون نفر جمعیت در آفریقا 91، آسیا 27، آمریکای لاتین252، اروپا 1732، آمریکای شمالی 2678 و اقیانوسیه 1483 نفر بوده است. به موجب همین آمار به طور متوسط در کشورهای پیشرفته 2984 نفر و در کشورهای در حال توسعه 127 نفر در این بخش شاغل بوده‌اند (بختیاری، 1376).
مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که در ازای هرمبلغی که صرف پژوهش شود حداقل 5 الی 10 برابر آن، درآمد اضافه به جامعه بر می‌گردد و این نسبت در کشورهای در حال توسعه، هرگاه فرایند تحقیق به درستی جریان یابد، چشمگیرتر است. همچنین مقایسه اعتبارات تحقیقاتی این گروه از کشورها با کشورهای توسعه یافته مبین آن است که میانگین بودجه سرانه تحقیقات در کشورهای اخیر در حدود 26 تا 350 دلار است، در حالی که این مورد در کشور ما حدود 5 دلار است (آقازاده، 1377).
بررسی‌های یونسکو همچنین نشان می‌دهد که هر دلار هزینه تحقیق در سال‌های 1975-1970 در سود اضافی، سهمی برابر 08/3 دلار داشته است. همچنین این بررسی‌ها نشان می‌دهد که در دهه 1970، بازده خصوصی عملکرد تحقیق صنعتی، حدود10 تا40 درصد بوده، در حالی که نرخ بازدهی تحقیق و توسعه برای کل اقتصاد، 60 تا100 درصد محاسبه شده است. به این دلیل است که سرمایه‌گذاری در تحقیق به افزایش در تولید و بهره‌برداری منجر خواهد شد (علی احمدی، 1379).
بدین ترتیب، از آنجایی که سرمایه‌گذاری در تحقیقات نتیجه دور دست دارد، تنها کشورهایی از نتایج آن بهره‌مند شده‌اند که دوراندیشی داشته و خطرهای آن را پذیرفته‌اند. سرمایه‌گذاری در تحقیقات صبر و تحمل می‌خواهد و اینجاست که کشورهای در حال توسعه به علت گرفتاری‌های روزمره خود و نزدیک‌نگری تحمل سرمایه‌گذاری‌های کلان و دراز مدت را در تحقیق و پژوهش ندارند. از طرف دیگر، سرمایه‌گذاری در تحقیق زیر سطح حداقل، سودش کمتر از هزینه است. بنابراین، باید 2/1 تا 2 درصد تولید ناخالص ملی در تحقیقات صرف شود تا بتوان برای نتایج حاصله امیدوار بود. بدین ترتیب کشورهای در حال توسعه باید در مورد هزینه‌های تحقیقات به صورت جهشی عمل کنند و مراکز قانون‌‌گذاری و اجرایی آن کشورها باید بر اختصاص 2/1تا2 درصد تولید ناخالص ملی به تحقیقات قبل از تصویب هر نوع طرح توسعه، اصرار ورزند (علی احمدی، 1379).
به هر حال، شناخت تجربیات کشورهای مختلف برای سازماندهی تحقیق و توسعه در ابعاد اداری، مالی، انسانی و یکی از راه‌های مناسب برای ایجاد ساختار مناسب تحقیقاتی کشور ماست به شرط آنکه تطابق لازم با زیربناهای خاص فرهنگی و اجتماعی ایران فراهم آید (همان).

انتشارات علمی
فعالیت‌های پژوهشی چاپ و انتشار و نتایج تحقیق علمی، چه به صورت مقاله در نشریات علمی و چه به صورت کتاب یا حداقل عرضه یافته‌های تحقیق در سمینارهای علمی، از اهم واجبات برای ارتقاء سطح علمی کشور است. از طریق انجام دادن تحقیقات علمی و انتشار این تحقیقات است که علم ارتقاء می‌یابد و دانش علمی گسترده‌تر و عمیق‌تر می‌شود (آقازاده، 1377).
بدین ترتیب مجلات علمی، نخستین و معتبرترین منابعی هستند که پیشرفت‌های علمی را منعکس می‌سازند. اصولاً، مؤسسات پژوهشی و آموزش عالی، نتیجه تحقیقات و محصولات علمی خود را به مجلات معتبر علمی عرضه کرده و اینها منابع اصلی تغذیه این نوع مجلات هستند. ار آنجا که دسترس به تمامی مجلات جهان در یک موضوع خاص، به دلیل حجم گسترده تحقیقات در جهان امروز به سادگی امکان پذیر نیست و یا مستلزم صرف وقت بسیار است، پایگاه‌های اطلاعاتی متعددی به عرضه خلاصه مقالات علمی منتشر شده می‌پردازند. هر پایگاه اطلاعاتی، بر اساس استانداردهای خود در مورد مجلات علمی معتبر، خلاصه مقالات مجلات مختلفی را در اختیار پژوهشگران می‌گذارد (ضیایی بیگدلی، 1379).
از طرف دیگر، بدون شک پیشرفت امر تحقیق بدون ثبت نتایج حاصل از آن و انتشار یافته‌های تحقیقاتی به دست نمی‌آید. در ممالک مترقی جهان به دلیل نشر منظم اطلاعات و یافته‌های تحقیقات و مبادله مستمر نتایج جدید تحقیقاتی بین مراکز مختلف پژوهشی، چه در داخل و چه در خارج از کشور، زمینه برای تبادل اندیشه و اطلاع درباره آخرین یافته‌ها بین پژوهندگان مهیا شده‌ است. وجود مرکز اسناد و مدارک علمی، بانک‌های اطلاعاتی وسیع، نشر مجله‌ها و کتاب‌های علمی، برقراری کنفرانس‌ها و سمینارهای علمی برای اهل علم و تحقیق و سرانجام تشکیل جلسات گفت و شنود در رادیو و تلویزیون، با شرکت محققان و صاحب‌نظران از سویی، موجبات ترویج و اشاعه فرهنگ تحقیقات در جامعه را فراهم می‌کند و از سوی دیگر، با انتشار نتایج تحقیقات از طریق این رسانه‌ها، اطلاعات لازم را در اختیار تصمیم‌گیرندگان سطوح بالای مدیریت جامعه قرار می‌دهد و به آنان در اتخاذ تصمیمات مبتنی بر یافته‌های تحقیقاتی یاری می‌کند. بدین سان، هدف به کاربستن نتایج تحقیقات در این ممالک به معنای واقعی تحقق می‌یابد (طالبی، 1381).
در هر حال، تعداد انتشارات علمی، در واقع، مهم‌ترین شاخص کمی تولید علم محسوب می‌گردد. فعالیت علمی با تولید انتشارات علمی اندازه‌گیری می‌شود و انتشار مقالات، در واقع، محصولی اساسی از کار علمی است. در این میان، تحلیل انتشار مقالات و کتاب‌های علمی معمول‌ترین شیوه ارزیابی میزان تحقیقات علمی به شمار می‌آید. امروزه در حوزه فعالیت‌های علمی ـ تخصصی، بهترین راه و معمول‌ترین ابزار برای انتقال اطلاعات نو، مجلات و نشریات علمی هستند. مجله علمی را همگان مهم‌ترین مجرای رسمی انتقال و نشر اطلاعات علمی و فنی می‌دانند. در واقع، تولید علم نخستین بار در مقاله علمی تجلی می‌یابد و ترویج آن از همانجا انجام می‌پذیرد. مجلات علمی نخستین منابعی هستند که پیشرفت‌های علمی را منعکس می‌سازند. اصولاً مؤسسات تحقیقاتی و آموزش عالی حاصل کار خود را به صورت مقاله در مجلات علمی عرضه می‌کنند و منابع اصلی تغذیه مجلات علمی محسوب می‌شوند. معمولاً دانشمندان نتیجه کار خود را بی‌درنگ در مجلات معتبر چاپ می‌کنند. انیشتن  و ادیسون   نیز نتایج شایان تحقیقات خود را در ابتدا در مجلات علمی چاپ کردند. آی‌ویلیامز می‌گوید: دانشمند تمایلی برای پنهان کردن نور دانش ندارد. برای دانشمند، نشریه وسیله‌ای است که توسط آن، تحقیقات او به اطلاع همتایانش در سراسر جهان می‌رسد. مسئله تقدم در علم، هم از نظر تأمین اعتبار یک دانشمند و هم پیشبرد مقاصد علمی اهمیت بسیار دارد. مقالة علمی، در واقع، سهم دانشمند را در پیشبرد دانش نشان می‌دهد و ملاکی برای ارزشیابی فعالیت‌های او به دست همکاران و کارفرمایان به حساب می‌آید (آقامحمدی، 1378).
در سال 1997 در ایالات متحده حدود 260000 مقاله تولید شده است؛ یعنی تقریباً یک مقاله به ازای هر 1000 نفر، وضع بقیه کشورهای این دسته نیز تقریباً همین گونه است، یک مقاله به ازای هر 1000 تا1500 نفر. در ایران، در همان سال،483 مقاله ثبت شده است. تقریباً یک مقاله به ازای هر 120000 نفر. کره‌جنوبی، که جمعیت آن تقریباً 50 میلیون نفراست، در سال 1997، حدود 7700 مقاله ثبت کرده است، تقریباً یک مقاله به ازای هر 6000 نفر. این تولید علمی سرانه، 6 برابر کمتر از کشورهای پیشرفته و20 برابر ایران است. تعداد مقاله‌های این کشور، طی هفت سال چهار برابر شده است و این از حمایت گسترده پژوهشی علمی در این کشور حکایت می‌کند.
تولید علمی کشور کوچکی چون سنگاپور، که فقط یک شهر است و جمعیت آن به زحمت از سه میلیون نفر تجاوز می‌کند، بسیار قابل توجه است،1700 مقاله در سال1997، این یعنی چهار برابر تولید علمی ایران، در حالی که جمعیت سنگاپور یک بیستم ایران است. کشورهای اسلامی با جمعیتی در حدود 800 میلیون نفر جمعیت، تولید علمی آنها در سال1997 حدود 9000 مقاله بوده است، یک مقاله به ازای هر 90000 نفر، مثلاً عربستان سعودی که در سال 1997 حدود 900 مقاله تولید کرده است، تقریباً یک مقاله به ازای هر 15000 نفر. ترکیه حدود 3300 مقاله در سال 1997 تولید کرده، یعنی تقریباً یک مقاله به ازای هر 20000 نفر، و سرانجام مصر با 1650 مقاله در سال 1997، یعنی یک مقاله به ازای هر 40000 نفر (آقازاده، 1377).

انواع مجلات معتبر بین‌المللی
مؤسسه اطلاعات علمی   فیلادلفیا در آمریکا که در سال 1958 ایجاد شده است و به اختصار ISI خوانده می‌شود، یکی از مهم‌ترین و معتبرترین پایگاه‌های اطلاعات علمی است. این پایگاه علمی، مجلاتی را که به طور منظم و در یک زمان‌بندی تعریف شده، با یک هیئت تحریریه معتبر بین‌المللی منتشر شده و مقالات آنها دارای عنوان، چکیده، کلید واژگان و مراجع معتبر به زبان انگلیسی باشند، پذیرش نموده خلاصه مقالات آنها را به عنوان یافته‌های علمی معتبر، در سراسر جهان در سه بخش نمایه‌سازی نموده و در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد:
1.  نمایه‌ نامه‌استنادی‌علوم : این‌ نمایه ‌کلیه ‌حوزه‌های‌ علوم‌ پایه ‌شامل ریاضی، فیزیک، شیمی، کامپیوتر، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی، نجوم، کشاورزی، مهندسی و پزشکی مشتمل بر 150 رشته مختلف را تحت پوشش قرار دارد و مقالات علمی چاپ شده در3500 مجله علمی استاندارد شده در علوم محض را نمایه می‌نماید. هر هفته16000 مقاله علمی نمایه شده و به بانک نمایه نامه افزوده می‌شود.
2. نمایه نامه استنادی علوم اجتماعی  : پوشش موضوعی این نمایه نامه شامل تمامی رشته‌های علوم اجتماعی است و عناصر مهم کتاب شناختی 1700 مجله علمی را در حوزه علوم اجتماعی به طور مرتب گزارش می‌دهد و ذخیره می‌سازد. در هفته، 2900 مقاله علمی در این بخش نمایه می‌شود.
3. نمایه‌نامه استنادی هنر و علوم انسانی  : پوشش موضوعی این بخش شامل تمامی رشته‌های هنر و علوم انسانی است و عناصر مهم کتاب شناختی 1140 مجله علمی در حوزه هنر و علوم انسانی به طور مرتب منتشر و ذخیره می‌شود. در هر هفته، 2700 مقاله علمی در این بخش نمایه می‌شود (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 1380).

کشورهای جهان سوم
طبق آمار سال 1998 به طور متوسط سالانه تعداد 70000 نشریه علمی در جهان به چاپ می‌رسد که از این میزان سهم کشورهای در حال توسعه کمتر از 2% است. در حالی که 10 کشور صنعتی دنیا بیش از 80  درصد از این نشریات را به خود اختصاص داده‌اند. در مورد مقالات چاپ شده، در میان کشورهای آسیایی بجز کشور هند که مقام هشتم را از اوایل دهه 70 به بعد در جهان برای خود حفظ کرده است، بقیه کشورهای آسیایی چندان موفق عمل نکرده‌اند؛ به همین علت شاخص انتشار مقالات امروز به عنوان یکی از معیارهای تولید علم و نیز توسعه یافتگی شناخته می‌شود (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 1382).
در سال‌های اخیر بسیاری از کشورهای در حال توسعه به افزایش سرمایه‌گذاری‌های خود در زمینه تحقیقات علمی پرداخته‌اند. مجلات جهان سوم نیز سعی در حفظ موقعیت خود در جامعه بین‌المللی علمی دارند. شکاف موجود در انتشار مجلاتی که زیر پوشش انتشارات  قرار می‌گیرند ( و هرگز سهم عمده‌ای را به خود اختصاص نمی‌دهند) تا سال 1981 به 40 درصد کاهش، تنزل یافت. تعدادی از مجلات برجسته کشورهای توسعه نیافته شاهد افت نفوذ خود بوده‌اند و میزان استناد به اسامی آنها در مجلات دیگر در دهه اخیر به سرعت کاهش یافته است (نمودار شماره 1).
هرچند کشورهای در حال توسعه 1/24 درصد از دانشمندان جهان و 3/5 درصد از هزینه‌های صرف شده در جهت تحقیق را به خود اختصاص می‌دهند، اما اکثر مجلات سرآمد، نسبت کمتری از مقالات نویسندگان این ملل را منتشر می‌سازند.
سایه حاکم بر انتشار علوم در مجلات سرآمد، اکثر تحقیقات انجام شده در جهان سوم را محکوم می‌کند و تلاش‌های ملل فقیر برای تقویت مجلات علمی وطنی و به همراه آن کیفیت تحقیقات در کشورهایی را که بیش از همه به آن احتیاج دارند عقیم می‌گذارد. ریچارد هورتون  سردبیر مجله Iancet می‌گوید: «این عمل ممکن است جهان صنعتی را از معلومات و اطلاعات مهم محروم سازد.» بدین ترتیب تنها راه درک مراحل و آثار این امر، انتشار کارهای محققان محلی است.



تغییر در عامل مؤثر 10 مجله جهان سوم

نمودار 1. مجلات جهان سوم: هز عناوین برجسته به غیر برجسته


 



 
نمودار 2. مجلات جهان سوم در Science Citation Index


منگینی  دریافته است که مثلاً مقالات برزیلی‌ها 60 درصد کمتر از مقالات امریکایی‌ها در یک مجله به چاپ می‌رسد. بررسی میزان انتشار مقالات در دیگر کشورهای در حال توسعه نیز همین نمونه‌ها را به دست می‌دهد (نمودار شماره 2). وی اظهار می‌دارد: بیش از تعصب، گونه‌ای از پدیده اجتماعی ـ سیاسی دربارة این موضوع وجود دارد. با مروری به سال 1968 می‌بینیم که روبرت کی. مرتون  از دانشگاه کلمبیا دریافته بود که در علم، اعتبار یک اکتشاف به شهرت محقق آن بستگی دارد تا شایستگی او. مرتون پس از آوردن کلماتی از کتاب ماتیو «آنجا که آنچه در کف است گرفته می‌شود. . . لیکن از او نباید گرفته شود» این پدیده را «پدیده ماتیو » می‌نامد. رائو ملاحظه نمود که پدیده ماتیو امری غیرشایع حتی برای کارهایی که در کشورهای توسعه یافته انجام می‌شود نیست، ولی بیش از همه به افراد ساکن در کشورهای در حال توسعه ضرر می‌رساند، چرا که این افراد با مشکلات بسیار دست به تحقیق می‌زنند و گاه سال‌ها طول می‌کشد تا کارشان به نتیجه برسد و در اینجاست که اعتبار ندادن به این تحقیقات بسیار مأیوس کننده است.

جایگاه ایران در ISI
آمارها نشان می‌دهد که از مجموع 7600 مقاله تعداد 4014 در مجلات و تعداد 3586 عدد در گردهمایی‌ها عرضه گردیده است. بیشترین تعداد مقالات، حاصل کار پژوهشگران فنی و مهندسی (2790) است و پس از آن گروه‌های کشاورزی (1626)، علوم انسانی (1454)، علوم پایه (968)، پزشکی (731)، و هنر (31) قرار دارد. به طور متوسط، 7/73% از مقالات چاپ شده به زبان فارسی و 3/26% به یکی از زبان‌های اروپایی بوده است.
بیشترین تعداد مجلات داخلی در گروه علوم انسانی منتشر می‌شود (354) و از این لحاظ گروه‌های فنی و مهندسی (59)، علوم پایه (32)، پزشکی (25)، هنر (25)، و کشاورزی (24)، به ترتیب در مراحل بعدی قرار دارند (بختیاری، 1376).
اطلاعات هچنین حاکی است که هر پژوهشگر به طور متوسط 2 مقاله تألیف کرده است و به ازای هر 3 پروژه یک مقاله به چاپ رسیده است و این نشان می‌دهد که پژوهشگران کشور در مستند‌سازی یافته‌های علمی خود چندان موفق نیستند، یا اینکه زمینه‌های تحقیقاتی آنها و نوع کاربردی بودن تحقیقات امکان تولید مقاله را به آنها نمی‌دهد.
همان‌طور که در جدول شماره 1 نشان داده شده است، تعداد مقالات ایران در رشته‌های مختلف علوم محض نسبت به مقالات علوم اجتماعی و همچنین هنر و علوم انسانی، قابل توجه‌تر بوده و حکایت از یک رشد علمی چشمگیر دارد. تولید علمی ایران در علوم محض از 0015/0 درصد در سال 1993، به 217/0 درصد تولید علمی در جهان در سال 2002 صعود کرده است. تعداد مقالات ایرانیان در رشته‌های مختلف علوم اجتماعی در این فاصله زمانی رشد اندکی را نشان می‌دهد، اما در رشته‌های مختلف هنر و علوم انسانی، رشد علمی مشاهده نمی‌شود و متأسفانه تعداد مقالات نیز ناچیز است (فتوحی قزوینی، 1378).

جدول 1. تعداد مقالات ایران نسبت به کل جهان به ثبت رسیده درISI ،
در فاصله سال‌های 1993 تا پایان 2002(فصلنامه رهیافت، 1382: 89).

سال    SCI    SSCI    A&HSCI
1993    755800/299    129396/14    177510/10
1994    798220/368    127910/10    191624/12
1995    853469/463    144394/13    199252/11
1996    901981/582    147194/23    211673/26
1997    923333/667    141518/17    219319/29
1998    957717/1023    141609/17    114767/1
1999    945961/963    140073/28    110990/2
2000    956395/1369    145125/39    115951/0
2001    942603/1618    140656/48    99338/6
2002    889984/1934    125000/69    100119/6

   در حالی که در رشته‌های علوم تجربی، مجموع مقاله‌های کشورهای اسلامی، ایران، پاکستان، عراق، مصر و عربستان از حدود 15/1 مقاله‌های منتشره از کشورهای انگلستان و ژاپن سالانه تجاوز نکرد، در رشته‌های علوم انسانی، هنر و علوم اجتماعی میانگین مقالات سالانه بسیار ناچیز و جمعاً حدود 100 مورد بود. بررسی تعداد مقالات در مجله‌های معتبر جهان در سال 1994، سهم کشورهای جهان سوم را 1% نشان داد. در حالی که آمریکا به تنهایی 31% و 21 کشور صنعتی جهان در حدود 60% انتشار آثار علمی را به خود اختصاص دادند. کشورهای اسلامی به تفکیک رشته‌های علمی آن، پژوهش‌های مشابهی نداشته‌اند، در صورتی که تعداد انتشار مقاله‌های ریاضی در مرتبه اول بوده است، در رشته‌های محیط زیست، بیوشیمی، اکولوژی، علوم انسانی و علوم اجتماعی شایستگی پژوهشی و علمی خود را نشان نداده‌اند (آقامحمدی، 1378).
موقعیت تولید علمی ایران در بین کشورهای آسیایی در جدول شماره 2 نشان داده شده است. برای مقایسه، تولید علمی کشورهای آسیایی در دو سال 1998 و 2002 بر حسب تعداد کل مقالات و میزان درصد آن نسبت به کل جهان نشان داده شده است. افزایش درصد تولید علم، در مورد چین و کره جنوبی در سال 2002 نسبت به سال 1998، بسیار قابل توجه است. با توجه به اینکه جمعیت ایران نسبت به عربستان سعودی سه برابر و نسبت به کویت بیش از پانزده برابر است، سرانه تولید علمی عربستان سعودی و کویت بیش از ایران است. جمعیت ایران تقریباً 5/1 برابر کره جنوبی است، در حالی که تولید علمی کره‌جنوبی در سال 2002،  5/8 برابر ایران است. جمعیت چین تقریباً 17 برابر ایران است، در حالی که تولید علمی چین در سال 2002، 19 برابر ایران است. تایوان با یک سوم جمعیت ایران، دارای تولید علمی 5/5 برابر ایران می‌باشد (بختیاری، 1376).
    





جدول 2. تعداد مقالات ودرصد تولید علمی کل جهان برای کشورهای آسیایی براساس مقالات به ثبت رسیده درISI
(فصلنامه رهیافت، 1382: 89).
نام کشور
    سال2002    سال1998
    تعداد مقالات    درصدکل    تعدادمقالات    درصدکل
ژاپن    73228    23/8    78591    21/8
چین    36758    13/4    20139    10/2
هند    17936    02/2    17721    85/1
کره جنوبی    16617    87/1    18899    24/1
تایوان    10639    20/1    9549    00/1
ترکیه    8255    94/0    5150    54/0
هنگ گنگ    5642    63/0    4697    49/0
سنگاپور    4220    47/0    2766    29/0
گرجستان    4153    47/0    4036    42/0
ایران    1934    22/0    1023    11/0
تایلند    1652    19/0    1111    12/0
عربستان
سعودی    1403    16/0    1739    18/0
مالزی    895    10/0    825    09/0
پاکستان    705    08/0    668    07/0
کویت    459    05/0    588    06/0
فیلیپین    432    05/0    348    04/0
اندونزی    399    04/0    378    04/0
بنگلادش    399    04/0    369    04/0
ارمنستان    386    04/0    313    03/0
امارات عربی    365    04/0    309    03/0
ویتنام    339    04/0    259    03/0
ازبکستان    323    04/0    306    03/0
لبنان    266    03/0    197    02/0
عمان    252    03/0    173    02/0
آذربایجان    152    02/0    197    02/0
نپال    152    02/0    108    01/0
سوریه    103    01/0    107    01/0
دیگرکشورها    100>    01/0>       

 براساس داده پایه شاخص ملی علم  از سال 1981 تا 2001 ایرانیان 185 مقاله در رشته‌های علوم انسانی، هنر و علوم اجتماعی در مجلات ISI به چاپ رسانده‌اند. از این تعداد، بیشترین مقاله مربوط به رشته روان‌شناسی (55 مقاله) بوده‌است و کمترین مقاله‌ها مربوط به رشته‌های باستان‌شناسی، مذهب و الهیات و کار اجتماعی (هر کدام 2 مقاله) بوده است. در رشته‌های هنر نمایشی، حقوق، ارتباطات و مطالعات کلاسیک ایرانیان هیچ مقاله‌ای منتشر نشده است. کل مقاله‌های ایران در طی این سال‌ها 8253 عدد بوده است و از اینها، مقاله‌های علوم انسانی تنها 24/2 درصد انتشارات علمی ایران در خارج را تشکیل داده‌اند. در حالی‌که در سال‌های 1975 تا1980 این میزان 27/18 درصد بوده است. از طرف دیگر، با وجود آنکه در سال‌های 1975 تا1980 ایران از نظر تعداد مقاله‌ها نسبت به کشورهای عربستان، کره جنوبی، چین، ترکیه، مصر و تایوان در رتبه بالاتری قرار داشته است، ولی در سال‌های اخیر تمام این کشورها از ایران سبقت گرفته‌اند و فاصله بین این کشورها و ایران به نظر دست نیافتنی می‌نماید (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 1382).
به طور کلی مجلاتی که در کشور به چاپ می‌رسند باید به سمت تخصصی شدن گام بردارند. بعنوان مثال باید ترتیبی اتخاذ نمود که یک نسخه از مقالات علوم انسانی که در مجلات داخل کشور به چاپ می‌رسند به صورت انگلیسی تهیه گردد و همزمان در سطح منطقه‌ای و یا از طریق ایجاد پایگاه‌های اطلاع‌رسانی در سطح جهانی به صورت منظم و ادواری منتشر شود. به هر حال، عدم استفاده از زبان‌های بین‌المللی و تکیه صرف بر زبان فارسی خصوصاً برای علوم انسانی باعث مهجوریت و کمرنگ تلقی شدن آنها در قیاس با علومی از قبیل علوم پایه، فنی و مهندسی و کشاورزی در سطح کشور و همچنین در سطوح منطقه‌ای و بین المللی بر اساس رتبه بندی ISI خواهد شد.

نتیجه‌گیری
توسعه تحقیقات در کشور نیازمند عزم ملی و اهتمامی اساسی برای استقرار آن در جایگاه واقعی خویش است تا بتوان عزت و اقتدار لازم در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و علمی کشور را در جامعه امروزین جهانی به دست آورد و تداوم آن را تضمین نمود. در حالی که وضعیت موجود کشورمان حاکی از عدم رشدیافتگی فعالیت‌های پژوهشی در نظام آموزشی کشور و به ویژه در دانشگاه‌ها است و همچنین وضعیت شاخص‌های عمده پژوهش از جمله اعتبارات پژوهشی، تعداد پژوهشگر، و مقاله‌های علمی ایران در مقایسه با کشورهای پیشرفته و حتی در حال توسعه رضایت بخش نیست. طبیعی است پر کردن فاصله میان عقب‌ماندگی‌های علمی در کشور تنها با شناخت دقیق وضعیت موجود، دقت در مسائل و مشکلات بخش پژوهش، تکیه بر امکانات، استعدادها و فرصت‌های مساعد فراهم آمده و وجود مدیریت کارا امکان پذیر است. از این رو، باید کوشید با تدوین اهداف معین، تنظیم برنامه‌های اصولی و اعمال مدیریت علمی قدرتمند بر مشکلات و عقب‌ماندگی‌ها چیره شد و باور ملی به علم و پژوهش را تقویت نمود (تاجیک اسماعیلی، 1380).
از طرف دیگر، بررسی سیر تکاملی تحقیقات در جوامع پیشرو همچنین نشان می‌دهد که عوامل مختلفی در شکل‌گیری و توسعه فعالیت‌های تحقیقاتی در آنها دخیل بوده است. برخی از این عوامل عبارت‌اند از: سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها، برنامه‌ریزی، کمیت و کیفیت نیروی انسانی، ساختارها، منابع اطلاعاتی و اطلاع‌رسانی، مدیریت، ضوابط و آئین‌نامه‌های اجرایی، منابع مالی و سهیم شدن بخش غیر دولتی در تأمین آن، انتشار و استفاده از نتایج تحقیقات، فراهم شدن تجهیزات مورد نیاز و از آنجا که کشورهای توسعه یافته، پیشرفت‌های اقتصادی و رشد مستمر و پایداری در ابعاد مختلف نتیجه نظام‌های آموزشی کارآمد، آموزش متناسب و اطلاع‌رسانی مؤثر و مدیریت مطلوب و بهره‌برداری بهینه از امکانات بوده است، بسیاری از کشورهای در حال توسعه با آگاهی به این موارد دریافته‌اند که علوم و فناوری و به عبارتی تحقیقات و پژوهش در موقعیت‌های اقتصادی و توسعه اجتماعی و ملی آنها اهمیت به سزایی دارد.
 
منابع
آقامحمدی، امیر و خرمی، محمد. 1378. «وضعیت پژوهش در ایران، واقعیت‌ها و چاره‌ها». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره 20.
آقازاده، احمد. 1377. «موقعیت تحقیقات آموزشی و پرورشی در سایر کشورهای دنیا». مجموعه مقالات پژوهش در آموزش، تهران: پژوهشکده تعلیم و تربیت.
احمدیان، هادی . 1379. «نقش تحقیقات و آموزش در توسعه ملی». مجموعه مقالات دومین کنگره بین‌المللی و پنجمین کنگره سراسری همکاریهای سه جانبه دولت، دانشگاه و صنعت برای توسعه ملی، تهران: دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی.
احمدی، سید علی اکبر. 1381. «بررسی نقش و جایگاه تحقیقات در نظام اداری ایران». فصلنامه علوم، تحقیقات و فناوری، سال چهارم، شماره 8 و 9.
بختیاری، صادق. 1376. «جایگاه پژوهش در آموزش عالی و نقش آن در توسعه اقتصادی – اجتماعی». مجموعه مقالات نخستین سمینار آموزش عالی در ایران، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
تاجیک اسماعیلی، عزیزالله. 1380. «پژوهش محور توسعه». پژوهشنامه آموزشی، شماره 37. 
توفیقی، جعفر و فراستخواه، مقصود. 1381. «لوازم ساختاری توسعه علمی در ایران». فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، سال هشتم، شماره سوم.
خوش‌فر، غلامرضا. 1379. «بررسی نقش مراکز تحقیقاتی در توسعه اقتصادی- اجتماعی». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت. شماره22.
علی‌احمدی، علی‌رضا و قاضی نوری، سیدسپهر. 1379. «بررسی تطبیقی شاخصهای تحقیقاتی کشورهای جهان بر اساس شاخصهای یونسکو». خلاصه مقالات سمینار ساماندهی تحقیقات در برنامه سوم توسعه، تهران: دانشگاه علم و صنعت.
فهیم‌یحیایی، فریبا. 1379. «تحول روند شاخص‌های تحقیقاتی 77-55». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره 22.
فتوحی‌قزوینی، رضا. 1378. «پژوهش‌های علمی در ایران و کشورهای اسلامی». خلاصه مقالات اولین کنفرانس علمی بررسی مسائل پژوهشی کشور، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مرکز تحقیقات علمی کشور.
قنبری، افسانه و تنکابنی، محمد. 1373. «درآمدی بر وضعیت مؤسسات پژوهشی و شناخت تنگناها و مسائل موجود». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره7 .
قارون، معصومه. 1381. «منابع مالی تحقیقات در ایران و سایر کشورها». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره27.
ستاره، محمد. 1379. «بررسی مشکلات و راهکارهای کاربردی نمودن تحقیقات». خلاصه مقالات سمینار ساماندهی تحقیقات در برنامه سوم توسعه، تهران: دانشگاه علم و صنعت.
طبیبی، سید جمال. 1373. «نقش دانشگاه و پژوهش در توسعه ملی». فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، سال سوم، شماره4.
شهریاری، معصومه. 1381.«گزارشی از وضعیت بودجه تحقیقاتی کشور». فرهنگ و پژوهش، شماره 91.
شریعت‌زاده، مهدی. 1380. «تأملی در موانع کاربست یافته‌های پژوهشی». پژوهشنامه آموزشی، شماره 37.
روزنامه همشهری. 12/7/1377. «موانع پژوهش در مؤسسات آموزش عالی».
رازقی، نادر. 1375. «بررسی جامعه شناختی عوامل مؤثر بر فعالیت‌های پژوهشی اساتید رشته جامعه شناسی، اقتصاد، علوم سیاسی دانشگاه‌های تهران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد (چاپ نشده). دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی.
ضیایی بیگدلی، محمدتقی. 1379. «نقش دستگاه‌های اجرایی در توسعه تحقیقات». خلاصه مقالات سمینار ساماندهی تحقیقات در برنامه سوم توسعه، تهران: دانشگاه علم و صنعت.
طالبی، محمد. 1381. «بررسی عوامل مؤثر در تولید و چاپ مقالات علمی». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره27.
نوشاد، محمد علی. 1376. «مقایسه آموزش عالی در ایران با هفده کشور جهان». مجموعه مقالات نخستین سمینار آموزش عالی در ایران، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
مهدوی، محمد نقی. 1381. «تحقیق و توسعه». فصلنامه علوم، تحقیقات و فناوری، سال چهارم، شماره 8 و9.
منصوری، رضا. 1373. «توسعه علمی ایران». تهران: انتشارات یونسکو.
مضطرزاده، فتح‌الله. 1376. «آخرین وضعیت تحقیقات در کشور». مجموعه مقالات نخستین سمینار آموزش عالی در ایران، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
مضطرزاده، فتح‌الله. 1380. «بررسی شاخص نیروی انسانی و تأثیر آن در روند توسعه علم و فناوری»‌. فصلنامه‌علوم، تحقیقات‌و‌فناوری، سال سوم، شماره 5 و 6.
وزارت فرهنگ و آموزش عالی، معاونت آموزشی. 1375. «گزارش ملی آموزش عالی ایران».
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور. 1381. خبرنامه تحقیقات و فناوری، شماره 7 .
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. 1380.«گزارشی از وضعیت اعتبارات جاری، تحقیقاتی و عمرانی طی برنامه‌های اول، دوم و سوم توسعه». فصلنامه علوم، تحقیقات و فناوری، سال سوم، شماره7.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. 1381. «نیاز سنجی در اولویت‌بندی طرحهای پژوهشی کشور». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره27.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.  1380.گزارش ملی آموزش عالی ایران.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. 1380. «آئین‌کار و میثاق مشترک معاونان و مدیران وزارت علوم، تحقیقات و فناوری». فصلنامه، علوم، تحقیقات و فناوری، سال سوم، شماره 7.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. 1380. «آئین‌کار و میثاق مشترک معاونان و مدیران وزارت علوم، تحقیقات و فناوری». فصلنامه، علوم، تحقیقات و فناوری، سال سوم، شماره 7.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. 1382. «بررسی کارنامه پژوهشی ایران در سال 2002». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره 28.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور. 1382. خبر نامه تحقیقات و فناوری، شماره 16 57- منبع شماره 12.
هالک، فرح‌السادات. 1375. «نقش زن در تحقیقات». فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره12.