سیاست سوبسید گندم در ایران و اثرات اقتصادی آن
چکیده:
پژوهش حاضر در شش فصل به بررسی روند اعمال سیاست سوبسید گندم در طول دو دهه گذشته (1352-1372) در ایران پرداخته و آثار و تبعات اقتصادی آن را تحلیل مینماید. گندم به عنوان یک کالای ضروری و حساس که نقش اصلی در تامین کالری مورد نیاز هر ایرانی دارد همواره تحت کنترل و حمایت دولت بوده است سوبسید پرداختی به نهادههای کشاورزی برای تولید گندم و نیز، انحصار عملیات بازرگانی خارجی و بخش اعظم بازرگانی داخلی گندم، همچنین قیمتگذاری تضمینی آن همواره از سیاستهای مهم دولت در تامین نان مصرفی مردم بوده است . مابهالتفاوت قیمت خرید گندم (داخلی و خارجی) و فروش آرد به عنوان سوبسید گندم عملا از سال 1353 جایگاه ویژهای در هزینههای دولتی داشته است . بررسی آثار اقتصادی این سیاست در این پژوهش مطمح نظر است . در فصل اول پایاننامه، ادبیات سوبسید گندم به عنوان یک سوبسید غیرمستقیم مصرفی مرور شده است . سپس الگوی نظری تاثیرات سوبسید در مدل تعادل عمومی هاربرگر تحلیل شده و آثار پرداخت سوبسید به نهادها و کالاها و نیز در قالب مدل دینامیک بررسی شده است . همچنین بار اضافی پرداخت سوبسید به عنوان مالیات منفی و نیز مقایسهء سوبسید جنسی با سوبسید نقدی بررسی شده است . در فصل دوم، وضعیت گندم در جهان بررسی شده است . اهمیت گندم از نظر سیاسی و اقتصادی و اجتماعی همواره دولتمردان کشورها را بر آن داشته است تا با اتخاذ سیاستهای مناسب از تولید، صادرات و قیمت آن حمایت نمایند. لذا در این فصل تولید جهانی گندم، سیاستهای حمایتی برای تولید آن و عومال مؤثر بر آن بررسی شده است . از طرف دیگر روند مصرف و نیز صادرات و واردات آن و قیمت جهانی گندم بحث شده است . در پایان این فصل سیاستهای عمدهء مؤثر بر اقتصاد گندم در جهان از جمله سیاستهای ایالت متحدهء آمریکا، بازار مشترک اروپا تحلیل شده است . در فصل سوم، وضعیت گندم در ایران بررسی شده است . سیاستهای گندم در بخش کشاورزی، تولید، واردات ، مصرف و ذخیرهسازی آن همچنین خرید داخلی گندم و توزیع آرد در کشور بحث میگردد. نظر به اهمیت سیاسی قیمتگذاری به ویژه قیمتگذاری محصولات کشاورزی و گندم، مبانی نظری این بحث ارائه شده و انواع سیاستهای قیمتگذاری در جهت حمایت از تولیدکنندگان و مصرفکنندگان بررسی شده است . سپس روند قیمت گندم، قیمت تمامشدهء گندم داخلی و خارجی، ضریب حمایت اسمی و تنگناهای موجود تحلیل میگردد. فصل چهارم، ساختار سوبسید گندم در ایران را بررسی نماید. در این راستا با ملاحظهء تاریخچهء مداخلات دلوتهای گذشته در امور گندم و نان، سوبسیدهای مصرفی و سازمانهای اجرایی نظام اقتصادی گندم در ایران و نیز دیدگاه برنامهء دوم توسعه در این خصوص تحلیل میشود. در فصل پنجم، آثار و نتایج پرداخت سوبسید گندم تحلیل شده است . نظر به اهمیت این سیاست ، تاثیر سوبسید گندم بر مصرف و ضایعات نان، همچنین بر هزینههای دولت و خانوار، توزیع درآمد و شاخص قیمتها بررسی شده است . از طرف دیگر تاثیر سوبسید گندم بر هزینههای اجتماعی تولید و واردات آن بحث شده است و با مطالعهء امکان جانشینپذیری گندم در بعد مصرف و مطالعهء موردی نظام پرداخت سوبسید در کشور مصر، نارساییهای موجود در این بخش بررسی میگردد. در ادامهء این فصل ساختار تئوریک اقتصاد گندم و مدل اقتصادسنجی سوبسید گندم با استفاده از الگوهای اقتصادسنجی بررسی شده و آثار متغیرهای توضیحی قیمت تضمینی گندم، سطح زیرکشت دورهء قبل و واردات بر متغیر وابستهء سوبسید گندم تحلیل میشود. در فصل ششم و پایانی نتایج پژوهش ارائه شده و با توجه به انحرافهای موجود از نقطهء کارایی، پیشنهادهایی جهت نیل به وضعیت مطلوب در اعمال سیاستهای حمایتی از تولید، قیمت و مصرف گندم ارائه شده است